ҚоянОр қоян орман - тоғайлар мен далалы жерлерді мекендейді
Ор қоян: түсі, тіршілігі және аман қалу айласы
Ор қоян орман-тоғайлар мен далалы жерлерді мекендейді. Бұл — едәуір ірі аң: салмағы 6 килограмға дейін жетеді. Түсі тұтастай қоңырқай сұр, ал құйыршығының астыңғы жағы — көп жануарға тән маңызды «белгі».
Құйыршықтың «сигналы» қалай жұмыс істейді?
Қоян құйыршығын көтерсе, көжектері оны алыстан-ақ байқайды. Ал құйыршығын түсірсе, күзгі шөптің арасына сіңіп, түсі маядағы пішенмен бірдей болып, көзге түспей кетеді.
Жауы көп, бірақ дәрменсіз емес
Қоянның жауы аз емес: оны қасқыр да, түлкі де, сілеусін де, күзен тектестер де, сондай-ақ үкі мен бүркіт те аулайды. Дегенмен ересек қоянды алу әрдайым оңай емес — ол өз өмірі үшін шайқаса біледі.
Қоян шалқасынан жата қалып, тырнағы өткір артқы аяқтарымен жауына тойтарыс береді. Аңшылардың тірі қоянды құлағынан ұстап көтермеуге тырысатыны да сондықтан: абай болмаса, ол адамды да жарақаттауы мүмкін.
«Қорқақ» деген ат қаншалықты әділ?
Қоянды «қорқақ» деп жиі айтады, бірақ бұл үстірт пікір. Нағыз қорқақ үрейден есі шығып, не басы ауған жаққа қарай зытады, не не істерін білмей, қалтырап орнында қалады. Қоянның қашуы — үрейден туған ретсіздік емес, есептелген тактика.
Тазыдан қашу: қоянның тактикасы
- 1 Ұзын құлағын арқасына жымырып, жер бауырлап орғып-орғып зытады.
- 2 Ара қашықтықты ұзартып алып, ізін шатастырады: біресе артқа, біресе оңға-солға бұрылады.
- 3 Кенет қарыштай секіріп, ізін «үзеді» де, тығылып қалады.
- 4 Тырп етпей отырып, қуғыншылардың орман жұмбағын қалай шешетінін бақылайды.
Көруі мен естуі — тірі қалудың құралы
Қоянның көзі қиғаш болуы бекер емес: ол тек алдындағыны ғана емес, жан-жағын, тіпті аздап арт жағын да шолып көре алады. Құлақтары да әр жаққа бұрылады, сондықтан басын бекерге бұра берудің қажеті жоқ. Сол себепті ол қауіптің қай кезде жақындағанын байқап, қашуға ең қолайлы сәтті күтеді.
Ақ қоян: қыстың түсі және қардағы із
Ақ қоян қысы суық өңірлерді мекендейді. Қыс кезінде ол жақта орман ақ көрпеге оранады. Егер қоян жаздағыдай сұр қалпында қала берсе, жауларына оңай ілінер еді. Сондықтан ақ қоян күзде түлеп, сұр жүннің орнына қардай аппақ жүн өсіреді. Тек құлағының ұшы мен мұрны ғана қаралау болып қалады.
Өлшемі
Ақ қоян ор қояннан кішірек. Соған қарамастан, оның ізі кейде үлкендеу көрінеді.
Себебі
Ол көбіне қарда жүреді, аяқтарын қалың түк басады. Бұл қарға шөгіп кетпей, еркін қозғалуға көмектеседі.
Ор қоян көбіне жылырақ өңірді мекендеп, жатағын жер бетінде жасаса, ақ қояндар тундрада тіпті ін қазып алады.
Көжек өсіру: қауіптен қорғау үшін қалыптасқан әдет
Ор қоян да, ақ қоян да әдетте үштен алтыға дейін көжек туады. Көжектері көзі ашық, жүндес болады — ересек қоянның дәл ойыншықтай көшірмесіндей. Қоян жылына екі рет, кейде тіпті төрт рет те көжектейді.
Екі түрлі мінез
Ор қоян
Ұрғашысы көбіне көжектерімен бірге болады, оларды ұдайы қасында ұстайды.
Ақ қоян
Енесі көжектерін емізіп, кейін ұзаққа кетіп қалады. Бұл қатыгездік емес — қауіпсіздік айласы.
Неге көжекті жалғыз қалдырады?
Жыртқыш аңдар енесінің ізі арқылы ін маңын оңай тауып алады. Егер қоян көжектеріне қайта-қайта келсе, ізі көбейіп, қауіп те күшейеді. Ал көжек үнсіз, қимылсыз отырса, оны байқау қиын.
Нәрлі сүт және алғашқы күндер
Қоянның сүті өте нәрлі: ол сиыр сүтінен алты есе майлы. Сол себепті көжек 3–4 күн ашықпайды. Кейін қыбырлап, дыбыс бере бастаған кезде, қоян оларды іздеп келеді. Оның үстіне қоян тек өз көжегін ғана емес, жолыққан кез келген көжекті де емізе береді.
Тағы 3–4 күн өткен соң көжектер отыға бастайды. Ізді көбейтпеу үшін алдымен маңайындағы шөпті шалып, кейінірек орғи да бастайды.
Ой тастау
Егер қоянның ізін кездестірсеңдер, оның қай жаққа қарай зытып кеткенін болжап көріңдер: кейде ең айқын із — ең алдамшы із.