Сарыарқа батысында
Сабақ тақырыбы: §43. Сарыарқа
Бұл материал 8-сыныпқа арналған §43 «Сарыарқа» тақырыбын меңгертуге бағытталған: өңірдің географиялық орны, жер бедері мен геологиялық құрылымы, табиғи байлығы, климаты, су жүйелері, табиғат зоналары және табиғатты қорғау мәселелері.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Сарыарқа өлкесі және оның негізгі ерекшеліктері туралы жүйелі түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыру; тақырыптық карталармен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру; заңдылықтарды және себеп–салдар байланыстарын анықтай білуге үйрету.
Тәрбиелік
Сарыарқаның сұлу табиғатынан эстетикалық әсер ала білуге баулу және табиғатты қорғау мәдениетін қалыптастыру.
Үй тапсырмасын тексеру жоспары
А) Солтүстік Қазақ жазығы бойынша
- •Географиялық орны
- •Жер бедері мен геологиялық құрылымы
- •Аудандары
- •Пайдалы қазбалары
- •Климаты
- •Өзендері мен көлдері
- •Табиғат зоналары, қорығы
Б) Жеке жұмыс
Жекелеген оқушыларға үлестірме карточкалар беріледі (анықтама, сәйкестендіру, қысқа жауап).
Жаңа сабақтың жоспары
1) Шежірелі өлке
Сарыарқаның тарихи-мәдени мәнін ашу: өнер, ғылым, тұлғалар және рухани мұра.
2) Географиялық сипаттама
Географиялық орны, шекаралары, жер бедері, геологиялық құрылымы, табиғи ресурстары.
3) Табиғат және қорғау
Көлдер жүйесі, ерекше ландшафт, қорықтар, ЮНЕСКО мұрасы және табиғатты қорғау.
Кіріспе ой қозғау: Бетпақдалаға ұқсастық
Сұрақ
Бетпақдаланың жер бедерін еске түсірейік: ол қандай?
Түйін
Бетпақдаланың оңтүстік-батысы — тегіс жазық, ал солтүстігі мен шығысында қыратты, мүжілген тау қалдықтары кездеседі. Геологиялық негізі — палеозойлық тақта, сұрғылт және қызыл граниттер.
Осыған ұқсас аймақ — Сарыарқа.
Сарыарқа: халықтық атау және аймақтық ауқым
Сарыарқа — Қазақстанның ірі физикалық-географиялық әрі табиғи-тарихи аймақтарының бірі. «Сарыарқа» — халықтық атау: өсімдіктері жазда күйіп, сарғайып жататын кең жон мен сансыз адырлы қырқаларды білдіреді.
Қамтитын аумақ
Сарыарқаға Қарағанды мен Астана өңірлері толықтай, сондай-ақ Торғай, Семей және Павлодар аймақтарының бір бөлігі кіреді. Қарағанды облысының негізгі бөлігі Сарыарқаның орталық тұсында орналасқандықтан, жергілікті халық бұл өңірді ежелден Арқа даласы деп атаған.
Мәдениет пен тарихтың кеніші
Тұлғалар
Сарыарқа — табиғи байлықтың ғана емес, өнер мен мәдениеттің, тарихтың да қайнар көзі. Бұл өңірден Бұқар жырау, Қаз дауысты Қазыбек би, Шөже, Шашубай, Доскей, Сәкен Сейфуллин, Қасым Аманжолов, Тәттімбет, Мәди, Нұркен Әбдіров, ғалымдар А. Чижевский мен Е. Бөкетов, қазақтың тұңғыш ғарышкері Тоқтар Әубәкіров сияқты тұлғалар шыққан. Сондай-ақ Шоқан Уәлиханов осы өңірде дүниеге келген.
Өнердегі бейнесі
- •С. Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасы
- •Құрманғазының «Сарыарқа» күйі (тыңдатуға болады)
- •Өлкенің аңыздары мен жер-су атаулары
Қаныш Сәтбаевтың мұрасы: Сарыарқаның қазынасын танытқан ғалым
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899–1964) — аса көрнекті қазақ геологы, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастырып, оның тұңғыш президенті болған тұлға. Ол қазақстандық металлогения мектебінің негізін қалады.
Негізгі еңбектері
- •Жезқазған кенін зерттеу және оны ірі мыс рудалы аудан ретінде дәлелдеу
- •Сарыарқаның металлогендік және болжам карталарын жасауға қосқан үлесі
- •Кенді Алтай, Қарағанды, Қаратау секілді өңірлердің кендерінің құрылысы мен шығу тегі туралы ғылыми қорытындылар
Географиялық шекаралары мен жалпы сипаты
Шектесетін аумақтары
Сарыарқа шығысында Қарқаралы, Кент, Қызыларай секілді гранитті массивтермен, батысында Теңіз көлі мен Ұлытаумен, солтүстігінде Есіл өзенімен, оңтүстігінде Бетпақдала шөлімен шектеседі.
Орталық Қазақстанның басым бөлігін алып жатқан бұл өңір Торғай үстіртінен Сауыр–Тарбағатайға дейін шамамен 1200 км созылады; солтүстігінде Солтүстік Қазақ жазығымен, оңтүстігінде Тұран ойпатымен шектеседі.
Биіктік және табиғи келбеті
Сарыарқа — ең ежелгі, мүжілген аласа таулы өлке. Орташа биіктігі 500–600 м. Ауа райы ылғалы жеткіліксіз, сондықтан өсімдіктер жамылғысы маусымдық түрде «сарғыш» реңкке енеді.
Жер бедері мен геологиялық құрылымы
Негізгі белгілері
- •Негізінен мүжілген, тегістелген қыраттар мен шоқылы таулардан тұрады.
- •Жер бедерінің қалыптасуында үгілу процесі жетекші рөл атқарады.
- •Шығыс бөлігі батысынан биігірек; палеозой дәуірінің магмалық және шөгінді жыныстарынан құралған (гранит, порфирит, кварцит және т.б.).
- •Каледон және герцин қатпарлану кезеңдерінде көтерілген таулар кейін мезозой мен кайнозойда мүжіліп, ұсақ шоқыларға айналған.
- •Сондықтан көптеген пайдалы қазбалар жер бетіне жақын жатады.
Нысандар
- •Ең биік тау: Қызыларай
- •Ең биік нүкте: Ақсоран (1565 м)
- •Ірі ойыс: Теңіз–Қорғалжын
Таулы аймақтары: қысқаша шолу
Шығыс бөлігіндегі таулар
- •Қарқаралы
- •Кент
- •Баянауыл
- •Шыңғыстау
Батыс және солтүстік-батыс
- •Ұлытау
- •Көкшетау
Қарқаралы
«Қарқаралы» атауы қазақ әйелдерінің «қарқара» деп аталатын, моншақпен әшекейленіп, үкі қауырсыны қолданылатын дәстүрлі бас киімімен байланыстырылады. Таулардың бедері алуан түсті көрініс береді.
Ең биік нүктесі — Комсомол шыңы (1403 м). Тауларда әртүрлі шөптер, қайың және емен өседі.
Баянауыл
Жер бедері қабаттық құрылысымен ерекшеленеді: жалаңаш жазықтар мен шатқалды, төбелі шоқылар кең таралған. Ең биік нүктесі — Ақбет шыңы (1027 м), атауы Баян Сұлу есімімен байланыстырылады.
Геологиялық жыныстары: ірі түйіршікті граниттер, порфириттер және кварциттер.
Шыңғыстау
Граниттен тұратын тау жүйесі ретінде сипатталады.
Ұлытау
Граниттен түзілген, меридиан бағытымен созылатын ірі антиклинальдың қалдығы. Археологиялық және этнографиялық тұрғыдан ескерткіштерге бай өңір: қорғандар, көне мұралар көп сақталған.
Көкшетау
Етегін Бурабайдың таулы ормандары көмкерген. Ең биік нүктесі — Синюха (887 м). Мұнда Бурабай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі орналасқан.
Әсем табиғатына байланысты Көкшетауды жиі «Қазақстанның Швейцариясы» деп атайды.
Тастың «тілі»: мүсіндер, пішіндер және аңыздар
Сарыарқада мыңдаған жыл бойы жел мен судың әсерінен мүжілген таулар сан қилы тас мүсіндерге айналған. Граниттер қиялға келмейтін пішіндерде сақталып, «саңырауқұлақ», «бағана», «тасбақа» сияқты атаулар берілген. Көкшетаудағы Жұмбақтас, Оқжетпес секілді нысандардың айналасында аңыз көп.
Оқжетпес туралы аңыз (қысқаша)
Биік шыңның басында қырғи құс өмір сүріпті. Сұлтандар оның ұясын бұзбақ болып оқ атқанда, жебе шыңға жете алмайды екен. Содан бұл жер «Оқжетпес» аталыпты.
Табиғи ресурстар, климат, өзен-көлдер (оқулықпен жұмыс)
1) Пайдалы қазбалар
Түсті металдарды ашуда Қ. И. Сәтбаевтың еңбегі ерекше. Пайдалы қазбалардың көп бөлігі жер бетіне жақын орналасқан.
2) Климат
Климат — күрт континенттік. Сібір антициклоны мен арктикалық ауа массаларының әсері айқын сезіледі.
3) Өзендер мен көлдер
Ежелгі тектоникалық ойыстарда көлдер көп. Бұл тақырыпты С. Сейфуллиннің «Сексен көл» өлеңімен байланыстырып оқытуға болады.
Көлдерге қатысты аңыздар
Сабындыкөл
Аңыз бойынша, көл суы ерекше жұмсақ. Баян Сұлу осы көлге сабынын түсіріп алыпты деген әңгіме айтылады.
Шайтанкөл
Аңыздардың бірінде Сұлушаш есімді қыз Қызытауға қашып барып, жолбарысқа тап болып қорыққанынан көлге секіріп, батып кеткен делінеді. Басқа бір әңгімеде, адамдар пайда болмай тұрып шайтан Қарқаралы тауларында мекендеген, жолбарыстан қашып көлге секіріп жоғалған дейді.
Табиғат зоналары
| Зона | Топырақ түрлері | Өсімдік жамылғысы |
|---|---|---|
| Дала | Қара топырақ | Бозды-бетегелі өсімдіктер |
| Шөлейт | Қошқыл қоңыр топырақ | Жусан, боз, селеу |
| Шөл | Қоңыр топырақ | Жусанды өсімдіктер |
Қорғалжын қорығы және ЮНЕСКО мұрасы
Теңіз–Қорғалжын көлдер жүйесі құстарға бай: аққу, қаз, үйрек, тырна және аққұтан сияқты түрлердің маңызды мекені. 2008 жылы 7 шілдеде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра комитетінің шешімімен Қорғалжын және Наурызым қорықтары негізінде «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстанның даласы мен көлдері» табиғи мұра нысаны Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді. Бұл — Орталық Азиядағы алғашқы табиғи мұра нысандарының бірі ретінде халықаралық деңгейде танылған аумақ.
Сонымен қатар Сарыарқаның әр өңірінде мемлекет қорғауындағы археологиялық ескерткіштер бар.
Бекіту: географиялық диктант
Төмендегі сөйлемдердегі көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойыңыз (интерактивті тақтада орындауға болады).
- 1) Сарыарқа батысында __________ шектесіп, __________ дейін созылып жатыр.
- 2) __________ — меридиан бағытындағы ірі антиклинальдың қалдығы.
- 3) Орталық Қазақстанды тұщы сумен қамтамасыз ету мақсатында __________ салынды.
- 4) Дала зонасының __________ топырағында __________ өседі.
- 5) Сарыарқаның жер бедерінің қалыптасуында __________ басты рөл атқарады.
- 6) Сарыарқаның түсті металдарын ашуда __________ еңбегі зор.
- 7) Климатына __________ антициклоны мен __________ ауа массасы әсер етеді.
- 8) Сарыарқа палеозойдың __________, __________, __________ жыныстарынан құралған.
- 9) Аймақтың өзендері негізінен __________ қоректеніп, __________ тасиды.
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Бағалау парағы негізінде (жеке жауап, карта/кестемен жұмыс, диктант нәтижесі, белсенділік).
Үйге тапсырма
- •§43 оқу, негізгі ұғымдарды қайталау
- •«Сарыарқа өлкесінің экологиялық ахуалы» тақырыбы бойынша қосымша ақпарат іздену