ҚАЗАҚСТАННЫҢ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ТАРИХЫ

Қазақстанның ұлан-ғайыр аумағында палеолит дәуірінен бастап ежелгі тайпалар мен халықтардың тарихын айғақтайтын археологиялық ескерткіштер өте көп. Олардың маңызы айрықша: бізге жеткен жазба деректер көптеген құбылыстарды толық ашып бере алмайды. Сондықтан Қазақстандағы археологиялық мұраны жүйелі зерттемей, бұл өңірдің тарихын, мәдениетін және этногенезін түсіну мүмкін емес.

Алғашқы деректер: картаға түсіру мен сипаттау дәуірі

Қазақстандағы археологиялық ескерткіштер туралы ең ерте мәліметтердің бірі 1701 жылы Семен Ремезов жасаған «Сібірдің чертеж кітабы» еңбегінде ұшырасады. Бұл материалдар кейін қайта жарияланып, қоса берілген атласта бірқатар нысандар көрсетілді. Осы қадам Қазақстан аумағындағы ескерткіштерді картаға түсірудің бастамасы болды.

Кейінгі деректер Ресей Ғылым академиясының Солтүстік экспедициясы есептерінде көрініс тапты. Г.Ф. Миллер Сібірді зерттеу барысында ескерткіштерді сипаттаумен қатар қазба жұмыстарын да жүргізді; бұл туралы И.Г. Гмелин, Х. Барданес, А. Муравин, И. Гладышев еңбектерінде мәліметтер берілген.

XIX ғасыр: зерттеу ауқымының кеңеюі

Қазақстанның Ресей құрамына қосылуына байланысты өлкені зерттеу жұмыстары күшейе түсті. Географтар, геологтар, геодезистер, натуралистер мен топографтар көне обалар, қала орындары, тас жазулар және тас мүсіндер («каменные бабы») туралы көп дерек жинады. Г.Ф. Спасский «Көне Сібір жайындағы қолжазбаларында» Бұқтырма бекінісі, Семей (Семипалат), Аблайкит, Жанкент сияқты нысандар жөнінде мәліметтер келтірді. Сонымен қатар Я.И. Ячков, П.С. Паллас, М. Шангин, А. Левшин, А.К. Гейнс, П.И. Пашино еңбектерінде де құнды деректер бар.

Дегенмен бұл кезеңдегі еңбектердің көпшілігі материалды жинап, қысқаша сипаттаумен шектелді. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Қазақстанды зерттеуге Орыс географиялық қоғамының Батыс-Сібір бөлімі белсене кірісті. Жетісу мен Семей облыстарында Н.А. Абрамов зерттеу жүргізіп, Қапал маңындағы Шеңгелді өзені бойындағы жартас суреттерін және Қозы Көрпеш — Баян Сұлу кесенесін сипаттады.

Археологиялық комиссия және кәсіби қазбалардың басталуы

XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Қазақстанның көне ескерткіштерін Археологиялық комиссия зерттей бастады; 1862 жылдан жаңа кезең айқын көрінді. В.В. Радлов Семей, Алматы, Қапал, Сергиеполь, Павлодар, Көкпекті, Бұқтырма маңындағы қазбаларды қарап, кейін «Көне Сібір» атты көлемді еңбегін жазды.

Археологиялық комиссияның тапсырмасымен шығыстанушы П.И. Лерх Оңтүстік Қазақстанда Сауран мен Сығанақ қалаларының үйінділерін зерттеді. Ескерткіштерге суретшілер де назар аударды: әсіресе О.В. Верещагин тарихи нысандарды шығармаларына арқау етті. Ал В.В. Стасов «Орта Азия өнері» еңбегінде Орта Азия археологиялық ескерткіштерінің маңызы көне Рим мен Грекия мұраларынан кем емес екенін атап өтті.

Ғылыми қоғамдар дәуірі: аймақтарға бөлінген зерттеу

XIX ғасырдың соңына қарай ескерткіштер саны туралы деректер көбейіп, ғылыми қоғамдар қалыптаса бастады. Солтүстік және Батыс Қазақстанды Орынбор ғылыми архив комиссиясы зерттеді. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі жұмыс істеді. Шығыс және Солтүстік-Шығыс Қазақстанды Орыс географиялық қоғамының Батыс-Сібір бөлімі қарастырды.

Түркістан үйірмесін ұйымдастыруда В.В. Бартольдтың рөлі ерекше болды. Ол 1893–1894 жылдары Шымкент пен Жамбыл аралығын, сондай-ақ Талас, Шу, Іле өзендері бойындағы ескерткіштерді шолып, қысқаша сипаттама берді және олардың тарихи атауларымен сәйкестігін анықтауға ұмтылды. Таразды ортағасырлық Қазақстанның ірі қалаларының бірі деп бағалады.

Үйірме Отырарда қазба жүргізіп (А. Кларе, А. Черкасов), бірақ көбіне көрме үшін зат алумен шектелгені де айтылады. Дегенмен өлкені зерттеуге белсене атсалысқан тұлғалар көп болды: Б.А. Каллаур, Н.Н. Пантусов, Н.И. Остроумов, А.А. Диваев, И.В. Аничков, А.Ә. Семенов және басқалар.

Н.Н. Пантусов пен В.А. Каллаур: зерттеу және қорғау ісі

Н.Н. Пантусов 1880-жылдары Жетісуда археологиялық зерттеулер жүргізді. Оның еңбектері Археологиялық комиссия есептерінде, Түркістан үйірмесінің хаттамаларында және Қазан университеті басылымдарында жарияланды. Пантусовтың ықпалымен Жетісу ескерткіштерін қорғауға қатысты бірнеше арнайы жарлықтар қабылданды. Ол жартас суреттері мен жазуларын зерттеуге шығыстанушы мамандарды тартып, 1890 жылы Қапал маңындағы жартас суреттерін фотоға түсіріп, сипаттама берді; Іле бойындағы Тамғалытас жазуларын да зерттеді. 1889 жылы Үлкен Алматы және Қызылағаш өзендері бойындағы жартас суреттерін қарастырды.

В.А. Каллаур ескерткіштерді зерттеумен қатар оларды қорғау ісіне ерекше көңіл бөлді. Талас пен Сырдария өңірінен дерек жинап, көне Тараз бен Шығыс Түркістан арасындағы керуен жолын анықтауға талпынды. Ол Перов уезіндегі қала үйінділерінің картасын жасап, кейбір қала орындарының (Ашнас, Сығанақ) орналасуын дәл анықтағаны атап өтіледі. 1896 жылы Талас бойынан Орхон жазуларының табылуы ғылым үшін маңызды жаңалық болды.

Өңірлік инфрақұрылым: музейлер, тізімдер және каталогтар

Н.И. Остроумов негізінен Мамаевка, Балықшы, Жуантөбе, Таяқсалды маңынан табылған теңгелерді зерттеді. А.А. Диваев фольклорға көбірек ден қойып, Көккесене мен Қорқыт ата мазары туралы мақалалар жазды. Н.В. Городецкий жүргізілген жұмыстарды жүйелеп, белгілі ескерткіштердің каталогын жасады.

Орыс географиялық қоғамының Батыс-Сібір бөлімі көп жұмыс атқарды: 1883 жылы Семей музейін ашып, Е.П. Михаэлистің қатысуымен археологиялық бөлім ұйымдастырды. Қоғам мүшесі Н. Коншин Семей облысындағы ескерткіштер тізімін жасаса, В. Никитин Қарқаралы уезіндегі обалар мен жартас суреттері туралы деректер жинады және Семей өңірінің тарихына қатысты алғашқы мәліметтерді ұсынды.

1910 жылы Семей облысында қазба жұмыстары жүргізілгенімен (В. Каменский, Н. Бобков, Г. Богий), нәтижелері толық жарияланбады.

XX ғасыр басы: есепке алу жүйесі және И.А. Кастанье еңбегі

XX ғасырдың басында Орынбор архив комиссиясы археологиялық ескерткіштерді зерттеуге кірісті. Комиссия мүшелері ескерткіштерді есепке алып, қорғау ісін ұйымдастыруға тырысты; осы мақсатта бірқатар қаулылар қабылданды. Жүргізілген қазбалар мен жинақтау жұмыстары кейін Қазақстанның Орталық музейін ұйымдастыруға негіз болды.

Бұл кезеңде И.А. Кастанье ерекше белсенділік танытты: ол ескерткіштерді тіркеп, анықтап, обаларды қазып, алғашқы классификация жасауға ұмтылды. 1904 жылы Жақсықорғалы өзені бойында алты обаны, Ақтөбе уезінде екі обаны қазып, Қазақстан ескерткіштерінің облыстар бойынша толық тізімін ұсынды.

Шоқан Уәлиханов және төңкеріске дейінгі археологияның шегі

Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлиханов өз еңбектерінде сапар барысында кездескен ескерткіштердің тарихына назар аударды. Алайда революцияға дейінгі археологиялық жұмыстардың жалпы сипаты — материалды жинау, тіркеу және есепке алу болды; қазба жұмыстары сирек жүргізілді. Соның салдарынан Қазақстан аумағын археологиялық тұрғыдан толық картаға түсіру ісі аяқталмай қалды.

Кеңестік кезең: принциптердің өзгеруі және мемлекеттік қорғау

Октябрь революциясынан кейін ғылым мен мәдениетке, оның ішінде археологияға мемлекеттік деңгейде көңіл бөліне бастады. Кеңестік археологияның ұстанымдары да өзгерді: жеке затты ғана салыстыра қарастырудан гөрі оны адамзат қоғамының тарихи дамуымен байланыстыра талдауға басымдық берілді. Әуесқой сипаттағы ізденістердің орнына көпжылдық, ғылыми негізделген экспедициялық жұмыстарға көшу мақсаты қойылды. Зерттеу хронологиясы кеңейіп, палеолит пен неолиттен бастап кейінгі ортағасыр кезеңіне дейінгі аралық қамтылды.

1920 жылы Ташкентте музейлер мен тарихи ескерткіштерді зерттеу және қорғаумен айналысатын Түркістан комитеті (Туркомстарис) ұйымдастырылды. Комитет ГАИМК-пен бірлесе отырып Орта Азия мен Қазақстан ескерткіштерін зерттеуді мақсат етті.

1920–1930-жылдар: алғашқы экспедициялар және ғылыми жүйелеу

1922–1923 жылдары Түркістан қаласындағы Ахмет Ясауи кесенесін өлшеу мақсатында экспедиция ұйымдастырылды. Сол кезеңде П.И. Иванов Сайрамдағы ескі қала үйінділерін зерттеп, оны ежелгі Испиджабпен байланыстырады. 1925 жылы М.Е. Массон Сайрамды қайта қарап, «Ескі Сайрам» мақаласында бұл сәйкестікке күмән келтіреді.

1925–1927 жылдары Батыс Қазақстанда Нижне-Волжский ғылыми-зерттеу институты мен Саратов облыстық музейімен бірлесе жұмыс істеген археологиялық қоғам құрылды. Қазақстанның Солтүстік-Батысын зерттеуде КСРО Ғылым академиясының ерекше комиссиясы ұйымдастырған антропологиялық отряд құрамында еңбек еткен М.П. Грязнов пен М.Н. Комаровтардың үлесі зор болды: олар неолит және қола дәуіріне тән обалар мен дөңгелек төбелерді тіркеп, ежелгі тұрақтарды анықтады. М.П. Грязнов кейбір кешендерді Андронов мәдениетіне жатқызып, ескерткіштерді классификациялауға тырысты.

М.П. Грязнов Алтай мен Шығыс Қазақстанда қола дәуірін үш хронологиялық топқа (ерте, орта, кейінгі) бөліп қарастырды. Б.Н. Граков Андронов мәдениетінің ауқымы Минусинскіден Орынборға дейін созылғанын атап өтті.

Оңтүстік пен Жетісу: қалалар, кесенелер, тайпалық мұра

Оңтүстік Қазақстан ескерткіштерін зерттеуде М.Е. Массонның «Ахмет Ясауи мазары» еңбегі маңызды орын алады; онда Түркістан ежелгі Шавгар ретінде қарастырылады. Оның нумизматикалық зерттеулерінде Шаян ауданынан табылған қазына материалдары талданады.

1932–1933 жылдары П.С. Рыков басқарған ГАИМК экспедициясы Орталық Қазақстанның көне дәуірін зерттеді. Экспедиция құрамында М.П. Грязнов, М.И. Артамонов және басқа зерттеушілер болып, қола дәуірі мен скиф кезеңіне қатысты қоныстарда, сондай-ақ XVII–XIX ғасыр обалары мен үйінділерінде қазба жүргізді. Осы тұста Оңтүстік Орал ГЭС құрылысы аймағына Б.Н. Граков бастаған экспедиция жіберіліп, обалар зерттеліп, кезеңдер бойынша жіктелді.

1935 жылғы Батпақдала экспедициясы және В.А. Селевин басқарған зерттеу жұмыстары Орталық Қазақстан материалдарын толықтырды: тас және металл құралдар, қыш ыдыс сынықтары, мазарлар қарастырылды. 1935–1937 жылдары С.С. Черников экспедициясы Шығыс Қазақстанда ежелгі кен қазу мен металл қорыту тәсілдерінің түрлері мен техникасын анықтады.

1930-жылдары А.Н. Бернштам жетекшілігімен Қазақ ғылым құрылымдары КСРО Ғылым академиясымен бірлесіп Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда зерттеу жүргізіп, Талас, Шу, Сырдария бойындағы үйсін мен қаңлы тайпаларының ескерткіштері туралы материалдар жинады. Ол Алматы маңындағы бірқатар нысандарды да қарастырды.

1938 жылдан кейін: қорғау мен далалық жұмыстың тұрақтануы

1938 жылы С.В. Киселев Қарағанды облыстық музейімен бірлесіп Бесоба және Жаңаауыл маңын зерттеп, қола дәуіріне тән ескерткіштерді анықтады. Сол жылы Жамбылда ескерткіштерді қорғау мақсатында археологиялық пункт ашылып, оны Г.И. Пацевич басқарды. Бұл құрылым он жыл бойы қазба және тіркеу жұмыстарын үйлестіріп отырды.