Қазақша рефераттар

Рухани мәдениет туындылары

Сабақтың тақырыбы

§46. Қазақ халқының мәдениеті

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушыларға XVI–XVII ғасырлардағы қазақ халқының материалдық және рухани мәдениетінің дамуы туралы түсінік беру.

Тәрбиелік

Бүгінгі мәдени жетістіктеріміздің бастауы саналатын мәдени ескерткіштерді қадірлеуге, мәдениеттілікке, адамгершілікке және имандылыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық

Рухани және материалдық мәдениеттің дамуын бүгінгі жетістіктермен байланыстырып, өз бетінше қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру.

Әдістер мен ресурстар

Сабақ әдістері

  • Сұрақ–жауап
  • Баяндау
  • Топпен жұмыс
  • Дискуссиялық өрнек

Көрнекіліктер

  • Интерактивті тақта
  • Карта
  • Суреттер
  • Асықтар
  • Конверттер
  • Сандықша

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу
  • Оқушыларды түгелдеу
  • Назарды сабаққа шоғырландыру

II. Үй тапсырмасын сұрау

Формат: «Алтын қақпа» ойыны

Топқа бөлу

  • I топ — Хандар
  • II топ — Билер
  • III топ — Батырлар

Сұрақтар конверттерге салынады. Әр конвертте үш сұрақтан беріледі.

Тас қақпа

  1. Жоңғарлар кімдер?
  2. «Сібір» атауының шығуы туралы не айтасың?
  3. Сібір хандығының құлауы Қазақ хандығына қандай өзгерістер әкелді?

Күміс қақпа

  1. Жоңғар шапқыншылығының басты себебі неде?
  2. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» оқиғасы қай жылдары болды?
  3. Аңырақай шайқасының маңызы неде?

Алтын қақпа

  1. Көшім тұсында Сібір хандығының күш-қуатының артуына не әсер етті?
  2. Ресейдің Сібір хандығын жаулап алудағы мақсаты қандай болды?
  3. Сібірді жаулап алу саясаты қалай жүзеге асырылды?

Алтын сандық: мазмұнды сұрақтар

1-сұрақ

Сен қалмақ та, біз қазақ, Қарпысқалы келгенбіз. Сен темір де, біз көмір, Еріткелі келгенбіз. Екі еліктің лағын Теліткелі келгенбіз. Танымайтын жат елге Танытқалы келгенбіз. Танысуға келмесең, Шабысқалы келгенбіз. Сен қабылан да, біз арыстан, Алысқалы келгенбіз. Жаңа үйреткен жас тұлпар, Жарысқалы келгенбіз. Тұтқыр сары желімбіз, Жабысқалы келгенбіз. Берсең, жөндеп бітімді айт. Бермесең, дірілдемей жөніңді айт. Не тұрысатын жеріңді айт!

Жауап: Қазыбек бидің қалмақ ханы Қоңтайшыға айтқан сөзі.

2-сұрақ

«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атауының мәнін түсіндір.

Жауап: Атамекенінен, мал-мүлкінен айырылып, аш-жалаңаш босқан халық табаны ағарып, әбден азып-тозған ауыр кезеңді білдіреді.

3-сұрақ

Жоңғар шапқыншылығы кезінде шаңырағын жықпай, елмен бірге көшпей қалған кісі туралы аңызды еске түсір. Бұл кім? Оны бүгінге дейін қандай атпен құрметтейді?

Жауап: Төле би. Халық арасында «Қарлығаш әулие», «Қарлығаш би» деп құрметтеледі.

Жаңа сабақ

XVI–XVII ғасырлар

Жоспар

  1. Мәдениетке жалпы сипаттама
  2. Рухани мәдениет туындылары
  3. Материалдық мәдениет қазыналары

XVI–XVII ғасырлардағы қазақ халқының мәдениеті — қазақ жерінде өмір сүріп, қазақ ұлтын құраған рулар мен тайпалардың материалдық және рухани мәдениетінің заңды жалғасы. Ол заман талабына сай дамып отырды.

Қазақ халқының мәдениеті — өзіндік сипаты бар дәстүрлі мәдениет. Қазақ халқының қалыптасуына байланысты материалдық және рухани мәдениеттің сипатты белгілері орнықты. Бұл мәдениет ата-бабаларымыздан жеткен қазыналарды бойына жинақтады.

Ұрпақтан-ұрпаққа жеткен көне мәдени куәліктер

  • Мифтік аңыздар
  • Аспан әлемі туралы түсініктер
  • Байырғы қазақ күнтізбесі
  • Әдеби мұралар
  • Көркемөнер түрлері
  • Шежірелік шығармалар
  • Халық емшілігі
  • Материалдық мәдениет мұралары

Бұл жетістіктердің негізгі жасаушысы — халық бұқарасы.

Тарихи ахуал және ықпалы

XVI–XVII ғасырларда мәдениеттің өркендеуіне феодалдық соғыстар кедергі келтірді. Әсіресе жоңғар шапқыншылығы қазақ халқының мәдени дамуына ауыр зардап тигізді.

Ауыз әдебиеті

XVI–XVII ғасырларда қазақ ауыз әдебиеті кеңінен өркендеді. Халық арасында батырлық эпостар кең тарады.

  • «Қобыланды»
  • «Ер Тарғын»
  • «Қамбар»
  • «Алпамыс»
  • «Ер Қосай» және т.б.

Жыраулар мұрасы

Бұл кезеңде жыраулар поэзиясы қоғамдық ойдың маңызды арнасына айналды.

  • Доспамбет
  • Марғасқа
  • Жиембет
  • Шалкиіз
  • Ақтамберді
  • Бұхар
  • Үмбетей

Дін және дүниетаным

XVI–XVII ғасырларда қазақтар ресми түрде ислам дінін ұстанды. Исламды таратушылар — Түркістан, Бұхара, Астрахань өңірлерінің дінбасылары.

Негізгі идея: дәстүр мен дін өзара сабақтасып, қоғамның рухани тірегін күшейтті.

Материалдық мәдениет: тұрмыс пен күнделікті өмір

Тұрғын үй түрлері

  • Киіз үй
  • Шымнан, балшықтан, тастан салынған жылы үй
Жазғы үй: киіз үй, арба үстіне тігілген жылжымалы үй — күйме.

Қысқы киімдер

  • Күпі
  • Шидем
  • Ішік
  • Тон
  • Шалбар
  • Жарғақ шалбар
  • Тымақ

Ұлттық тағамдар

  • Ет, сүт, май
  • Қымыз, шұбат
  • Айран, қатық
  • Құрт, ірімшік
  • Жент

Сергіту және бекіту

IV. Сергіту сәті: «Кім жүйрік?»

Мақсат: есеп арқылы тарихи датаны табу

  1. 728 × 2 + 0 = 1456

    1456 — Қазақ хандығы құрылған жыл.

  2. 415 × 4 + 50 = 1710

    1710 — Қарақұрымда жоңғарларға қарсы үш жүздің бас қосқан жылы.

  3. 560 + 1200 − 108 = 1652

    1652 — Салқам Жәңгір хан қайтыс болған жыл.

  4. (842 × 5) − 5 = 1680

    1680 — Тәуке ханның таққа отырған жылы.

  5. 483 + 164 + 996 = 1643

    1643 — Орбұлақ шайқасы болған жыл.

  6. (1901 + 110) − (1568 − 143) = 586

    Есеп мәтіні бастапқы нұсқада дәлсіз берілген. Мұнда нәтижені нақтылап, дерекпен сәйкестендіру қажет.

V. Бекіту: «Ханталапай» ойыны

Әр дұрыс жауапқа — 1 асық

Ойын ережесі

Әр топтан үш оқушы шығып асық иіреді. Кімнің асығы алшы түссе, сұрақ сол топқа қойылады. Егер жауап бере алмаса, келесі топ жауап береді. Дұрыс жауап берген топ асық жинайды. Асығы көп топ жеңімпаз атанады.

Сұрақтар

  1. XVI–XVII ғасырлардағы қазақ мәдениетінің даму ерекшелігі қандай?
  2. Рухани мәдениет дегеніміз не? Оған мәдениеттің қандай салалары жатады?
  3. Қазақ ауыз әдебиетінің бай мұрасы ұрпақтан-ұрпаққа қалай жетті?
  4. Жазба әдебиет мұрасынан қандай еңбектерді атай аласыңдар?
  5. Халық күнтізбесінің ерекшелігі неде? «Жұлдызды әуе картасы» ұғымын қалай түсінесің?
  6. Қазақтар арасында ислам дінін кімдер таратты?
  7. Материалдық мәдениет дегеніміз не?
  8. Киіз үйдің жабдықтарын атаңдар.
  9. Қазақтың ұлттық тағамдарын атаңдар.

VI. Дискуссиялық өрнек

Оқушылар кесте арқылы материалдық және рухани мәдениет үлгілерін салыстырып, дәлел келтіріп, ортақ қорытынды жасайды.

Қорытынды

Қазіргі таңда оқушылардың бойына ата-баба дәстүрін, ел тарихын қастерлеуді, ең бастысы — отансүйгіштікті нығайту үшін ұлтымыздың рухани-мәдени құндылықтарын сіңіру маңызды.

Салынған жол, тұрғызылған ғимарат, тіпті ең озық технологияның өзі уақыт өте тозады. Ал ғылым мен мәдениет — уақыт өткен сайын жаңа қырынан жарқырап, ұрпақ санасына шұғыла шашатын мәңгі құндылық.

Елдің өркениеттілігі оның мәдени мұраға деген көзқарасымен өлшенеді. Өз мәдени мұрамызды ұқыпты сақтау әрі өзге мәдениеттердің құнды элементтерін қабылдай білу — адамзат өркениетінің дамуындағы сара жол.

Қазақстан мәдени мұраны қорғау және жаңғырту бағытын күшейтіп, 2004–2006 және 2007–2009 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламаларын қабылдаған елдердің бірі болды.

VII. Қорытындылау

Сабақ соңында оқушылар негізгі ұғымдарды жинақтап, мәдениеттің қоғам өміріндегі рөлін қазіргі күнмен байланыстырады.

VIII. Оқушыларды бағалау

Бағалау жауаптардың дәлдігі, топтық жұмыстағы белсенділік және қорытынды пікірдің негізділігі бойынша жүргізіледі.

Үйге тапсырма

Міндетті

  • §46-ны оқып келу.

Шығармашылық тапсырма

«Мен өз мәдениетімді мақтан тұтамын» тақырыбында шағын әңгіме жазып келу.

Ескерту

«Толық нұсқасын жүктеу» сілтемесі бастапқы мәтінде көрсетілген, бірақ нақты мекенжай берілмеген. Қажет болса, сілтеме URL-ін қосуға болады.

Материалды құрылымдау: сабақ мақсаттары, бөлімдері, ойын элементтері және қорытынды ойлар оқуға жеңіл, бөлімдерге бөлінген форматта берілді.