Суырып салма ақындығымен, ерекше талантымен елге танылып, Сыр сүлейі атанған Тұрмағамбет Ізтілеуов туралы
Сыр сүлейі — Тұрмағамбет Ізтілеуов
Суырып салма ақындығымен, ерекше талантымен елге танылып, «Сыр сүлейі» атанған Тұрмағамбет Ізтілеуов — қазақ әдебиеті мен мәдениетіне айрықша үлес қосқан тұлға. Сыр ақындарының ағасы, поэзия бұлбұлы атанған Т. Ізтілеуовтің туғанына бүгінде 130 жыл толып отыр.
Сырға оралу және жазба дәстүрдің жаңа кезеңі
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің Сырға оралуы тек медресе ашумен шектелген жоқ. Бұл оқиға Сыр елінде шағатайлық дәстүр мен түркілік бағыттың (түркизм) ықпалы арқылы қазақтың жазба әдебиетінің келелі түрде қалыптасуымен тығыз байланысты болды. 1901 жылдан бастап үлкен ақын ретінде танылған Тұрмағамбеттің әдебиетке келуі Сыр өңірі үшін өзінше бір ояну дәуірін бастады.
Сыр поэзиясының жанрлық кеңеюі
Сыр поэзиясы әр қилы жанрда өзгеше дамыды. Нысанбай, Жаңаберген, Балқы Базар, Рүстембек, Сәрсенбай, Молдахмет жыраулық салтында көрінсе, Нұртуған мен Ерімбет қисса ақындығымен танылды. Қанды, Кете Жүсіп, Нағым, Даңмұрын тәрізді ақындар шәкірттерімен бірге айтыс поэзиясын өрістетті. Толғау мен терме ақындарының қатары көбейді.
Осылардың барлығына ұстаздық етіп, қиссалық әдебиетке жол салған ақын — Тұрмағамбет еді. Мәселе әңгіме айтушылардың көбеюінде ғана емес, Сыр бойында туркизммен ұштасқан қазақтың жазба әдебиетінің орнығып, поэзия дариясына айналуында болатын.
Тұрмағамбет мектебі және жаңа стиль
Тұрмағамбет мектебінен шыққан ақындар қай жанрда көрінсе де, бұрынғы фольклорлық қалыппен шектелмей, жазба әдебиеттің шығысқа тән жаңа үлгісін қалыптастырды. Бұл стильдің туын көтерген Тұрмағамбет болса, оның жаңалығын терең түсініп, өрістеткендер қатарында Ерімбет, Шораяқтың Омары, Дүр Оңғар секілді келелі ақындар аталады.
Толғау мен термедегі жаңалық
Тұрмағамбет эпопеялық жанрмен ғана шектелмей, толғау мен терме поэзиясын да жаңартып, мазмұн мен ырғақтық мүмкіндігін байытты.
Музыкамен тұтасқан дәстүр
Жыраулар Тұрмағамбеттің әрбір толғауына лайық ән-күй шығарып отырған. Сондықтан Сырдың поэзиясы мен ғажап музыкасын Тұрмағамбетсіз толық түсіну қиын.
Ақында айтыс өлеңдері де аз да болса бар. Сыр бойында Тұрмағамбет стилін алғаш жүйелі қолданған ақын — Қаңлы Жүсіп. «Турки» деп аталатын бұл үрдіс Сыр айтыстарында классикалық дәрежеде көрінді.
Өсиет, тәрбие және азаматтық үн
Тұрмағамбет толғауларын ел іші бүгінге дейін домбырамен айтып келеді. Жастарды жақсы мінезге, ел мен жұртты қадірлеуге шақыратын термелерінің ғибраты терең. «Адамдық іс» термесі халық жадында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа айтылып жүр.
Бірлік туралы ой
«Алтау ала болса — ауыздағы кетеді» деп, ақын жұртты бірлікке үндейді.
Әлеуметтік сын
«Кейбіреу сәл бақытқа мас болады, шабақтай шалпылдаған қайраңдағы» деген жолдарында (1907) болыс-билердің мінез-құлқын сынап, қоғамға сергек көзқарас ұсынады.
Гуманист, ұстаз ақын алғашқы өлеңдерінен-ақ елді оқу-білімге шақырып, мансап қуғандарға ой салады. Оның поэзиясында халықтық мазмұн терең: қадірін білгіңіз келсе, халық ортасына барып, жырдың өміршеңдігін тыңдап көріңіз.
Тәлімдік өлеңнен үзінді және түйін
«Тәлім» өлеңіндегі адамгершілік өлшемі
Аға деген ініні — жаным десе болады.
Ерін күткен әйелді — ханым десе болады.
Қызғалдақтай ұл-қызды — сәнім десе болады.
Бұл жолдар әр оқырманды мейірім, сыйластық, жауапкершілік секілді асыл қасиеттерді бойға сіңіруге жетелейді. Ақын ойды жүрекке жеткізіп, жыр желісімен ғибрат түйеді.
Өмірлік ұстаным
Ақыл тон аңдағанға тозбайтұғын,
Ғылым — кен, күнде өніп қоздайтұғын.
Иелік екеуіне еткендердің
Жаны жоқ жер жүзінде озбайтұғын.
Тұрмағамбет Ізтілеуов артында тәлім-тәрбие мен өнеге қалдырды. Оның өсиетке толы шығармалары бүгінгі ұрпақ тәрбиесінде де мәнін жоғалтпай, халық игілігіне айналып келеді. Мәдениетіміздің осындай шоқтығы биік асылдарын қадірлеп, ардақтай білу — ортақ міндет.