Өзің құрметтемеген нәрсеге бөтеннен қайтіп құрмет күтесің
Абайдың отыз екінші қара сөзі
Білім мен ғылым үйренемін деген адам әуелі талаптың шарттарын білуі керек. Ол шарттарды білмей іздегенмен, табу қиын. Төмендегі алты шарт — ізденістің бағытын түзейтін, ниетті тазартатын, ақыл мен мінезді бекітетін қағидалар.
Ғылымды өзіне ғашық болып үйрен
Әуелі білім мен ғылымды: «Табылса, оны бір іске жаратар едім» деген сыртқы есеп үшін емес, дүниенің қызығына себеп қылу үшін емес, білімнің өзіне құмар болып іздеу керек. Әр жаңа білгенің көңілде рахат пен тыныштық тудырады; сол рахат адамды тағы да білуге жетелейді.
Көңіл шын мейірленсе, білім де адамға мейірленеді: үйрену жеңілдеп, түсіну тезірек орнығады. Ал мақсат басқа нәрсеге ауып тұрса, ғылымға мейірім шала болып, ұғу да шала болады.
Ақиқат үшін үйрен: бахасқа бола емес
Ғылымды үйренгенде мақсат — ақиқатқа жету болуы керек. Бахас (дау) үшін үйрену дұрыс емес: аздаған талас ойды шынықтыруы мүмкін, бірақ көп бахас адамды түземейді — бұзады.
- Бахасшыл адам көбіне хақты табу үшін емес, жеңу үшін дауласады.
- Мұндай мінез күншілдікті өсіреді, адамшылықты өсірмейді — кемітеді.
- Мақсат шатастыруға ауып, жалған сөзбен жеңдіргісі келеді.
Бахас — ғылымның бір жолы. Бірақ оған құмарлық (хирс) қосылса, өзімшілдік, тәкаппарлық, мақтан, күншілдік үстем болады. Ондай адам өтірікке де, өсекке де, ұрыс-керіске де жақын тұрады.
Көзің жеткен шындықты берік ұстан
Әрбір хақиқатқа өз ижтиһатыңмен (талпынысыңмен) көзің жетсе, соны тұт та, одан айрылма. Егер білгенің өзіңді жеңе алмаса, ол білімнің қадірі қайсы?
Өзің құрметтемеген нәрсеге өзгенің құрметін қалай күтесің? Білім — тек айтуға емес, өзіңе өлшем болуға тиіс.
Екі қару: мұлахаза және мұхафаза
Білім мен ғылымды көбейтетін екі қуат бар: мұлахаза (ойлану, талдау) және мұхафаза (берік сақтау). Осы екеуін күшейтуге үнемі әрекет қылу керек: олар зораймаса, ғылым да зораймайды.
Уайымсыз салғырттықтан сақтан
Ақылдың кеселі туралы бұрын айтылған (он тоғызыншы сөздегі) төрт нәрседен қашық болу керек. Соның ішінде уайымсыз салғырттық — аса қауіпті.
Ол — құдайдың да, халықтың да, дәулеттің де, ғибраттың да, ақыл мен ардың да дұшпаны. Ол бар жерде бұлар болмайды.
Мінез — ақыл мен ғылымның сауыты
Ғылым мен ақылды сақтайтын сауыт — мінез. Сол мінез бұзылмасын. Көрсеқызарлыққа, жеңілдікке еріп, орынсыз сөзге немесе кез келген қызыққа шайқалып қала берсең, беріктік кетеді. Сонда оқып-үйренгеніңнің де пайдасы азаяды.
Қоярға орны жоқ нәрсе сақталмайды. Сондықтан «қылам» дегенін қыларлық, «тұрам» дегенінде тұрарлық берік мінез керек. Бұл беріктік — ақыл мен ар үшін болсын.
Ескерту
Бұл мәтін — Абайдың қара сөздерінен, талап пен ғылым жолына қатысты өсиет-нақыл. Абайдың басқа да қара сөздері осы ойларды әр қырынан толықтырады.