Экология ғылымының қалыптасу кезеңдері және құрылымы
Экология — биология ғылымының негізінде XIX ғасырдың орта шенінде айқындала бастағанымен, дербес ғылым деңгейіне көтерілуі XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басына сәйкес келеді. Дегенмен, экологиялық ойдың алғашқы нышандарын көне дәуір ойшылдарының — Эмпедокл, Гиппократ, Аристотель, Теофраст — еңбектерінен-ақ байқауға болады.
Табиғат құбылыстарын зерттеген ғалымдар өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі морфологиялық және физиологиялық бейімделулерді олардың қоршаған табиғи ортаға тәуелділігі тұрғысынан қарастырып, экологиялық көзқарастың қалыптасуына ықпал етті.
Экология ғылымының қалыптасу кезеңдері
Экология ғылымының қалыптасуы мен дамуын шартты түрде үш кезеңге бөліп қарастыруға болады: биоэкологиялық зерттеулердің кеңеюі, экологияның дербес ғылым ретінде орнығуы және қазіргі заманғы экологияның өрлеуі.
Биоэкологиялық зерттеулердің жаппай сипат алу кезеңі
Бұл кезең XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың екінші жартысына дейінгі уақытты қамтиды. Табиғат зерттеуші биологтар, систематиктер және географтар өз еңбектерінде экологиялық сипаттағы байқаулар мен зерттеулер жүргізіп, ғылымның іргетасын қалады.
Кезең өкілдері
К. Линней (1707–1778), Ж. Ламарк (1744–1829), А. Декандоль (1806–1893), П. С. Паллас (1741–1811), И. И. Лепехин (1740–1802), А. Гумбольдт (1769–1859), К. Ф. Рулье (1814–1858), Н. А. Северцов (1827–1885), Н. А. Бекетов (1825–1902), Ч. Дарвин (1809–1882), К. Мебиус (1825–1908), Э. Геккель (1834–1919), Е. Варминғ (1841–1924), В. В. Докучаев (1846–1903) және басқалар.
Терминнің ғылымға енуі
Неміс зерттеушісі Э. Геккель 1866 жылы «экология» терминін ғылыми айналымға енгізді. Кейін Е. Варминғ 1895 жылы оны ботаника саласында кеңінен қолдануға жол ашты.
Классикалық еңбектер
- Ж. Б. Ламарк — «Жануарлар мен өсімдіктер эволюциясы»
- А. Декандоль — «Ботаникалық география»
- К. Ф. Рулье — «Жануарлар экологиясы»
- А. Н. Бекетов — «Өсімдіктер географиясы»
- Ч. Дарвин — «Түрлердің шығу тегі»
- В. В. Докучаев — «Ландшафттар мен табиғат зоналары туралы ілім»
Экологияның дербес ғылым ретінде қалыптасуы және дамуы
Бұл кезең XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың 70–80 жылдарын қамтиды. Экология осы уақытта өз нысанын, зерттеу әдістерін, мақсат-міндеттерін айқындап, жеке ғылым ретінде орнықты. Ғылым құрылымдық тұрғыдан жіктеліп, көптеген салаларға бөлінді.
Ғылыми мектептер мен орталықтар
Мәскеу университеті: Н. А. Северцов, М. А. Мензбир, Б. М. Житков, Д. Н. Кашкаров, Н. П. Наумов, А. Н. Формозов, Н. И. Калабухов және т.б.
Қазан университеті: Н. Ф. Леваковский, С. И. Коржинский, А. Я. Гордягин, Г. И. Панфильев, П. Н. Крылов және т.б. (өсімдіктер экологиясын дамытуға үлес қосты).
Идеялық серпіліс берген еңбектер
- Г. Ф. Морозов — «Орман туралы ілім»
- Д. Н. Кашкаров — «Орта және бірлестіктер», «Жануарлар экологиясының негіздері»
- А. Тенсли — «Экожүйелер туралы ілім»
- В. Н. Сукачев — «Биоценоз»
- В. И. Вернадский — «Биосфера туралы ілім»
Экологияның жіктелуі (ірі бағыттар)
Су организмдері экологиясы
Л. А. Зенкевич, Г. Г. Винберг, Г. В. Никольский, Б. Г. Ноганзян.
Топырақ организмдері экологиясы
М. С. Гиляров.
Насекомдар экологиясы
И. В. Кожанчиков, Г. Я. Бей-Биенко, В. В. Яхонтов, Г. А. Викторов.
Паразитологиялық экология
В. В. Догель, Е. Н. Павловский, В. Н. Беклемишев.
Омыртқалылар экологиясы
А. Т. Банников, Н. И. Калабухов, Н. П. Наумов, А. Н. Формозов, Г. А. Новиков, С. С. Шварц.
Өсімдіктер экологиясы
В. Н. Сукачев, Б. А. Келлер, П. Д. Ярошенко.
Маңызын жоймаған оқулықтар
- А. П. Шенников — «Өсімдіктер экологиясы» (1950)
- Б. Г. Иоганзен — «Экология негіздері» (1959)
- Н. Б. Наумов — «Жануарлар экологиясы» (1963)
Белоруссия ғалымдарының үлесі
В. А. Плющевский-Плющик, П. Ф. Соловьев, А. И. Радкевич, С. В. Шостик, П. Жуков, И. К. Лопатин, Л. С. Долбин, В. В. Адамов, Б. И. Якушев, Г. А. Новиков, Г. Г. Винберг, Л. М. Сущеня, Л. В. Камлюк және т.б. көп жылғы зерттеулері арқылы экологияның дамуына елеулі үлес қосты.
Отандық және шетелдік еңбектердің ықпалы
Осы кезеңде монографиялар, оқу құралдары мен анықтамалықтар көбейіп, экология білімінің таралуы жеделдеді. Шетелдік авторлардың еңбектері арасында А. Пирсон — «Жануарлар экологиясы» (1926), Ч. Элтон — «Жануарлар экологиясы» (1934), Шелфорд пен Ф. Клементс — «Биология» (1939), Ю. Одум — «Экология және экология негіздері» (1975, 1986), Р. Риклефс — «Жалпы экология негіздері» (1979), Ф. Рамаде — «Қолданбалы экология негіздері» (1981), Н. Чернова мен А. Былова — «Экология» (1988), В. А. Радкевич — «Экология» (1977), Н. Ф. Реймерс — «Экология» (1944) сияқты еңбектер кеңінен танылды.
Қазіргі заманғы экологияның өрлеуі
Қазіргі экология әлемдік ғылыммен қатар әлеуметтік және экономикалық үдерістермен де тығыз байланысып, ғаламдық проблемаларды қамтитын кең ауқымды салаға айналды. Осыған сәйкес қолданбалы экология мен адам экологиясы бағыттары қарқынды дамып, жаңа салалар бойынша теориялық әрі практикалық зерттеулер жүргізіле бастады.
Қазіргі бағыттар мен зерттеу тақырыптары
- А. М. Гиляров — «Популяциялық экология» (1990)
- М. Захарченко — «Экологияның қазіргі проблемалары» (1955)
- Н. Реймерс — «Экология» (1994), «Экологияландыру» (1993)
- В. В. Глухов — «Экологияның экономикалық негіздері» (1995)
- Ф. Мотузко — «Экология негіздері» (1994)
- С. Боголюбов — «Экология және құқық» (1989)
- Ю. А. Израиль — «Экологиялық мониторинг» (1995)
- Г. Сидоренко — «Экологияның қазіргі заманғы проблемалары» (1989)
- В. Вронский — «Қолданбалы экология» (1996)
- С. Тлеубергенов — «Адам экологиясы» (1996)
- С. Дрябо мен В. Ясвин — «Экологиялық педагогика және психология» (1996)
- В. Хелсен — «Философия және экология» (1993)
Осылайша экология бүгінгі күні табиғи жүйелерді ғана емес, қоғамның дамуымен байланысты тәуекелдерді, ресурстарды басқаруды және қоршаған ортаны қорғаудың тетіктерін де зерттейтін кешенді ғылым ретінде орнықты.