Жарықтың толық шағылуы
Білімдегі жаңа тыныс және пәндер тоғысы
Ақтөбе қаласы, Благодар орта мектебінің физика пәні мұғалімі Қоянбаева Асылгүл Жайылханқызы өз тәжірибесінде қазіргі білім беру үдерісіндегі маңызды бағыттардың бірі — пәндерді кіріктіру екенін атап көрсетеді. Қазақстан Республикасындағы білім беру саласындағы жаңғыру саяси, экономикалық және әлеуметтік өмірімізге серпін беріп қана қоймай, жас ұрпақты тәрбиелеуде жаңа бағдарлар ашты.
Гуманитарландыруды қалай түсінеміз?
- Бір көзқарас: гуманитарландыру — физика-математика пәндері есебінен гуманитарлық пәндердің үлесін арттыру.
- Екінші көзқарас: жаратылыстану пәндерінің мазмұнындағы гуманитарлық әлеуетті ашып, оны тиімді пайдалану.
Жаратылыстану ғылымдары өмірдегі нақты заттар мен құбылыстарды зерттейді, тек әр ғылым өз саласына тән қырын қарастырады. Сондықтан ғылымдар арасында өзара байланыс болуы заңды. Осы тұста пәндер тоғысы оқушының қызығушылығын арттырып, дүниені тұтастай қабылдауына көмектеседі.
Тәжірибелік ұстаным
Оқушылардың физикаға деген ынта-ықыласын күшейту үшін физикалық құбылыстарды әдебиетпен байланыстыра отырып түсіндіру тиімді. Физика табиғаттағы құбылыстардың пайда болу себептерін ашса, әдебиет сол құбылыстарды әсерлі образ арқылы жеткізіп, сезім мен ойды оятады.
Кіріктірілген сабақ үлгісі: «Физика және лирика»
Дәйексөз: «Үйреніңіздер, оқыңыздар, ақылға салыңыздар, оның ішінен ең қажеттісін таңдап алыңыздар» (Н. И. Пирогов)
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: табиғат құбылыстарын физикалық тұрғыдан түсіндіру.
- Тәрбиелік: эстетикалық, этнопедагогикалық және экологиялық тәрбие беру; поэзия, саз, бейнелеу өнеріне сүйіспеншілікті арттыру.
- Дамытушылық: шығармашылыққа ықпал ету; ойлау мен сөйлеу мәдениетін жетілдіру; таным көкжиегін кеңейту.
Ұйымдастыру және формат
- Сабақтың түрі: кіріктірілген (әдебиет + физика), қайталау және толықтыру сабағы.
- Әдісі: жеке және топтық жұмыс.
- Көрнекілігі: табиғат құбылыстары бейнеленген суреттер (экраннан көрсету).
І. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды сабаққа жұмылдыру.
- Қатысуын және даярлығын тексеру.
ІІ. Ой қозғау: табиғат лирикасына кіріспе
Экраннан табиғат құбылыстарының суреттері көрсетіледі. Бүгінгі талқылаудың өзегі — табиғат лирикасы. Алдымен «лирика» ұғымын нақтылаймыз: лирика — ақынның ішкі жан дүниесінің сезім күшімен тебірене толқуы, көңіл күйі, күйініш-сүйініші.
Лириканың негізгі түрлері
- 1 Философиялық
- 2 Саяси
- 3 Махаббат
- 4 Табиғат
ІІІ. Мағынаны тану: өлеңдегі құбылыс және физикадағы заң
Абай: бұлт пен тұман
«Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болып дымқыл тұман жерді басқан».
Абай Құнанбайұлы
Осы тұста оқушыларға бұлттың түзілуі және бұлттардың негізгі түрлері туралы сұрақ қойылады. Ақынның аспанды жаппай торлайтын сұр бұлт пен күздің айнымас серігі тұманды дәл таңдап алуы — күз мезгілінің ерекшелігін айқын танытатын көркемдік шешім. Әдебиеттануда мұндай айқындауыш сөздер «эпитет» деп аталады.
Абай: ай сәулесі және су беті
«Желсіз түнде жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп...»
Абай Құнанбайұлы
Мұндағы физикалық байланыс: жарықтың толық шағылуы және су бетінің толқуына байланысты сәуленің «дірілдеп» көрінуі.
Абай: күн сәулесіндегі түстер
«Қызыл арай, сары алтын шатырына
Күннің кешке кіргенін көрді көзім...»
Абай Құнанбайұлы
Мұндағы физикалық түсіндірме: жарықтың дисперсиясы және атмосферадағы шашырау құбылыстары.
Шәкәрім: жарықтың табиғаты
«Күннен неге түсіп тұр мұнша жарық,
Сегіз минут шерікте жерге барып.
Әншейін құр жарқырап тұрып алмай,
Жылылық нұрмен бірге жүр қозғалып.
Бұл дүние жылуы жоқ нұрсыз болса,
Әлемнен кім жүре алар пайдаланып?
Дүние атаулы теп-тегіс мөлдір болса,
Көлеңке орнығады қайда барып?»
Ш. Құдайбердіұлы
Бұл ойлар жарықтың таралу жылдамдығы, энергияның берілуі және жарыққа қатысты табиғи құбылыстарды ғылыми пайымдауға жетелейді.
Шәкәрім: «Тау басындағы ой»
Шығарма мазмұны арқылы жарықтың сыну заңы және жарық жылдамдығы туралы ұғымдар бекітіледі.
Ой-тұжырымдау: тапсырмалар арқылы бекіту
№36 — «Доп» (А. Л. Барто)
«Бақырып Таня жылады,
Добы суға құлады.
Қоя ғой, Таня, жоқ қайғы:
Өзенге добың батпайды».
Жауабы: салыстырмалы қозғалыс және Архимед күші. Сумен салыстырғанда доп тербелмелі қозғалады; Танямен салыстырғанда тербелмелі әрі бірқалыпты қозғалыс ретінде қарастыруға болады. Доптың батпайтыны — көтеруші күштің әсерінен.
№40 — Қайсысы қанатын жиі қағады?
Жауабы: жәндіктердің шығаратын дыбысына қарай анықтауға болады: маса қанатын тезірек, ал ара одан баяуырақ қағады.
№175 — Көкнәр иісі неге ауаға таралады?
«Саяхатшылар лезде керемет көкнәр алаңына келді. Көкнәрдің иісі адамды ұйықтатады. Бірақ Элли оны білмейтін. Сондықтан маужырататын хош иісті аңсап жұта берді... сөйтіп, қабағы кіртиіп, ұйықтағысы келді».
А. М. Волков, «Изумруд қаласының сиқыршысы»
Жауабы: иістің таралуы ауа ағындарының қозғалысымен және диффузия құбылысымен түсіндіріледі.
№420 — Неге дымқыл сіріңке жанбайды?
Жауабы: дымқыл сіріңкедегі суды буландыру үшін көп энергия қажет. Сондықтан үйкеліс арқылы сіріңкені тұтану температурасына дейін жеткізу қиын болады — сіріңке жеткілікті қызбайды.
«Білгенге маржан»: мақал-мәтелдердегі физика
Халық даналығының ішінде де табиғат заңдылықтарын ишаралайтын тұстар көп. Мақал-мәтелдерді физикалық ұғымдармен байланыстыру оқушының тілдік және ғылыми ойлауын қатар дамытады.
Жылулық қозғалыс және ішкі энергия
- «Терек қисайған жағына жығылады»
- «Қазан отпен, адам әрекетпен қызады»
Жылу өткізгіштік
- «Тонның жылуы — терісінен емес, жүнінен»
- «Астарлы шапан тоңдырмас, үш өрім жіп үзілмес»
- «Көсеу ұзын болса, қол күймейді»
Меншікті жылу сыйымдылығы
«Нан піскенше, күлше күйеді»
Энергия және сақталу заңы
- «Отты үрлеген жағады, шындықты іздеген табады»
- «Теректің жануында мін жоқ, бірақ жылуында мән жоқ»
- «Азықсыз адам алысқа бармайды»
Ой түрткі: шығармашылық тапсырмалар
«Табиғат — шебер суретші» идеясы оқушыны бақылауға, бейнелеуге, ойды жинақтауға жетелейді.
1) Сурет салу
Табиғат құбылысын көркем түрде бейнелеу және оны физикалық тұрғыдан сипаттау.
2) Бес жол өлең
Құбылыстың белгісін, әсерін және себебін қысқа формада жинақтау.
3) RAFT
Рөл, аудитория, формат, тақырып арқылы мәтін құрастыру және дәлелдеу.
Ой қорыту: рефлексия
Шығу парағы
- Бүгінгі сабақтан не білдім?
- Пікірім қандай?
- Кімге алғыс айтамыз?
Үй тапсырмасы
Эссе жазу: физика мен әдебиеттің байланысы сабақта қалай ашылды, қандай әсер қалдырды?