Қазақша рефераттар

Күрделігүлділердің гүл формуласы

Мақсаттар

Білімдік

Алқа тұқымдасына жататын түрлердің биологиялық ерекшеліктерін, ортақ белгілерін және олардың табиғаттағы, шаруашылықтағы маңызын түсіндіру.

Танымдық

Гүлді өсімдіктердің жеміс пен тұқым түзетінін, олардың жабайы, пайдалы және мәдени өсімдіктерге бөлінетінін туралы ұғымдарды кеңейту.

Дамытушылық

Картоп, қызанақ, баклажан, бұрыш, темекі, меңдуана сияқты өсімдіктер туралы білімді нақтылап, тереңдету.

Құндылықтық бағдар

Пайдалы және улы өсімдіктерді ажырата білуге, өсімдіктер әлеміне жауапкершілікпен қарауға бағыттау.

Жаңа сабақ: алқа тұқымдастардың ортақ белгілері

Кіріккенкүлтелілер тобы

Жалпы сипаттама

  • Алқа тұқымдастарда шамамен 2900-ға жуық түр бар.
  • Қазақстанда 23 түрі кездеседі.
  • Көпшілігінің отаны — Оңтүстік Америка.
  • Жабайы түрлері де, мәдени түрлері де бар; мәдени түрлері кең таралған.

Гүл құрылысы және формуласы

Гүлдері кіріккен, көп жағдайда дұрыс (актиноморфты) болады: гүлді бірнеше симметрия жазықтығымен бөлуге болады.

Гүл формуласы

* T(5) K(5) A5 J(2)

Тостағанша жапырақшалары мен күлте жапырақшалары көбіне 5-тен болады; аталықтары — 5; аналығы — 2 жемісжапырақшадан түзілген.

Тіршілік формасы

Шөптекті және бұталы өсімдіктер кездеседі.

Жеміс түрі

Жемісі көбіне жидек немесе қауашақ.

Маңызы

Тағамдық, дәрілік, сәндік және улы түрлері бар.

Алқа тұқымдастар: қолданылуына қарай

Тағамдық

  • Баклажан
  • Қызанақ
  • Болгар бұрышы
  • Картоп

Дәрілік

Меңдуана кей дереккөздерде дәрілік мақсатта қолданылғанымен, улы өсімдік ретінде қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтау қажет.

Сәндік

  • Шырайгүл (петуния)
  • Қызылқұлақ (физалис)

Улы

  • Меңдуана
  • Сасық меңдуана

Ескерту: улы өсімдіктерді жинау, кептіру, қолдану тек маман бақылауымен жүргізіледі.

Қосымша бөлім: ерінгүлділер (тауқалақайгүлділер) туралы қысқаша

Таралуы және алуан түрлілігі

  • Ғаламшарда шамамен 3500 түр.
  • Қазақстанда 234 түрі кездеседі.
  • Шөптекті, бұталы, шала бұталы, аласа ағаш түрлері болады.

Негізгі белгілері

Гүлі көбіне екі ерінді, күлте жапырақшалары (2+3) болып кірігеді.

Гүл формуласы

T(5) C(2+3) A4 J(2)

Жемісі көбіне 4 бөлікке бөлінетін жаңғақша тәрізді (оқулықтарда әртүрлі аталады).

Практикалық маңызы

Парфюмерия: кейбір түрлері хош иісті майларымен бағаланады.

Тарихи дерек: Ежелгі Мысырда бальзамдау ісінде хош иісті өсімдіктер пайдаланылған.

Медицина: кейбір өкілдері дәрілік мақсатта қолданылады (дәрігерлік нұсқаумен).

Жебір туысы

Қазақстанда шамамен 27 түрі.

Жыланбас туысы

Қазақстанда шамамен 22 түрі.

Көкжалбыз туысы

Туыс ішінде 16 түр, Қазақстанда 10 түрі кездеседі.

Сабақ барысы

Кезеңдер

  1. I Ұйымдастыру кезеңі
  2. II Жаңа сабақ
  3. III Бекіту
  4. IV Кестемен жұмыс
  5. V Үй тапсырмасын сұрау және «миға шабуыл»
  6. VI Суретпен жұмыс
  7. VII Венн диаграммасы арқылы салыстыру
  8. VIII Үй тапсырмасы
  9. IX Қорытынды
  10. X Бағалау

Кестемен жұмыс (жүйелеу)

Бағыты Мысалдар Ескертпе
Тағам Баклажан, қызанақ, болгар бұрышы Кең таралған мәдени дақылдар
Дәрілік Жапырағы мен тұқымы қолданылатын өсімдіктер Тек қауіпсіздік талаптарымен
Сәндік Шырайгүл (петуния), қызылқұлақ (физалис) Бақ-көгалдандыруда қолданылады
Улы Меңдуана, сасық меңдуана Тәжірибесіз қолдануға болмайды

«Миға шабуыл»: күрделігүлділер бойынша қайталау сұрақтары

  1. 1. Тұқымдас неліктен «күрделігүлділер» деп аталады?
  2. 2. Күрделігүлділердің гүл формуласы қандай?
    T(0) K(5) A(5) J(2)
  3. 3. Жемісі қалай аталады?
    Тұқымша (айдарлы және айдарсыз).
  4. 4. Жер шарында қанша түрі бар?
    20 000-нан астам түр.
  5. 5. Қазақстанда қанша түрі бар?
    Шамамен 700 түр.
  6. 6. Бұлар негізінен қандай өсімдіктер?
    Көбіне шөптекті, сүтті шырынды түрлері кездеседі.
  7. 7. Күрделігүлділердің гүлшоғыры қандай?
    Себет.
  8. 8. Себет гүлшоғырында қандай гүл түрлері болады?
    Тілше, түтікшелі, қосерінді, жалған тілше.

Суретпен жұмыс

«Себет» гүлшоғырындағы гүлдердің атын сурет бойынша белгілеу (тілше, түтікшелі және т.б.).

Үй тапсырмасын сұрау

Алдыңғы тақырып бойынша негізгі ұғымдарды сұрақ-жауап арқылы қайталау, қысқа қорытынды жасау.

Венн диаграммасы: алқа тұқымдасы мен күрделігүлділерді салыстыру

Айырмашылығы: алқа тұқымдасы

  • Жемісі: жидек немесе қауашақ
  • * T(5) K(5) A5 J(2)
  • Көбі Оңтүстік Америка, тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған
  • Мысалдар: баклажан, қызанақ

Ұқсастығы

  • Қосжарнақты өсімдіктер
  • Көпшілігі шөптекті түрлер
  • Шаруашылықта маңызды мәдени өсімдіктері бар
  • Сәндік түрлері кездеседі
  • Арамшөп түрлері де ұшырасады

Айырмашылығы: күрделігүлділер

  • Гүлшоғыры: себет
  • Жемісі: тұқымша
  • T(0) K(5) A(5) J(2)
  • Мысалдар: масқыр, күнбағыс

Үй тапсырмасы

  • §28. «Алқа тұқымдастар — кіріккенкүлтелі өсімдіктер» тақырыбын оқу.
  • 64-сурет бойынша талдау жасау.
  • Кестені толтыру (тағамдық, дәрілік, сәндік, улы түрлерін мысалдармен көрсету).

Қорытынды

Алқа тұқымдастар — кіріккенкүлтелі, жемісі көбіне жидек немесе қауашақ болып келетін, тағамдық және шаруашылық маңызы жоғары өсімдіктер тобы. Сонымен бірге бұл тұқымдаста улы түрлер де кездесетіндіктен, оларды ажырата білу маңызды.

Бағалау

Белсенді қатысуы, сұрақтарға жауап беруі, кесте мен салыстыру тапсырмаларын орындау сапасы бойынша бағаланады.