Сабаққа әзірлеу
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Тақырып
Онтогенез — организмдердің жеке дамуы
Сабақ түрі
Жаңа сабақ
Әдістер
Баяндау, сұрақ-жауап, СТО стратегиялары, топтық жұмыс
Пәнаралық байланыс
Қазақ әдебиеті, Жануартану, Математика
Көрнекіліктер мен ресурстар
- Сызба-нұсқа, слайд, плакат, модельдер
- Бейнематериалдар: ұрықтың дамуы бойынша бейнекөрсетілім
- Сурет-сызбалар және қосымша дайындалған материалдар
- Әдебиет: Р. Сәтімбеков, «Биология (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), 11-сынып», Алматы: Мектеп, 2007
Мақсаттар
Білімділік
Организмдердің жеке дамуын, оның ерекшелігі мен маңызын түсіндіру.
Дамытушылық
Оқушылардың ой-өрісін кеңейту, ізденімпаздық пен шығармашылыққа баулу, дүниетанымын дамыту.
Тәрбиелік
Өз бетінше тұжырым жасап, қорытынды шығаруға және еркін жауап беруге үйрету. Денсаулықты күтіп, салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.
Негізгі идея
Шәкәрім
Жатырда қанды емізген,
Ауызсыз қорек жегізген.
Туғызып, түзеп өсіріп,
Өзімді — өзім дегізген.
Проблемалық сұрақ
Онтогенез дегеніміз не және ол тірі ағзаның өміріндегі қандай кезеңдерді қамтиды?
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу
- Сабаққа дайындау
- Түгелдеу
Ойлау кезеңдері (СТО)
- Қызығушылықты ояту: «Менен сұрақ — сізден жауап»
- Мағынаны тану: «Білгенге маржан»
- Ой толғау: «Бәрін білгім келеді»
- Бағалау: «Бейнет түбі — зейнет»
- Үй тапсырмасы
Үй жұмысын тексеру (сұрақ-жауап)
1-сұрақ
Көбею дегеніміз не?
2-сұрақ
Организм қандай жолдармен көбейеді?
3-сұрақ
Митоз неше фазадан тұрады?
Топтық жұмыс (3 топ)
1-топ
- Жынысты көбею
- Партеногенез
- Мейоз
- Мейоздың биологиялық маңызы
2-топ
- Жыныс жасушаларының дамуы
- Сперматогенез
- Овогенез
- Ұрықтану және оның биологиялық маңызы
3-топ
- Гүлді өсімдіктердегі ұрықтанудың ерекшеліктері
- Қосарлы ұрықтану
«Миға шабуыл» сұрақтары
1-топқа
Көбею дегеніміз не?
2-топқа
Митоз неше фазадан тұрады?
3-топқа
Көбеюдің қандай жолдарын білесіңдер?
Жаңа материал: онтогенез және эмбриология
1) Эмбриология ғылымының дамуына үлес қосқан ғалымдар
К. Бэр еңбектері
К. Бэр ұрықтың ұқсастығы туралы ілімінде барлық омыртқалы жануарлардың ұрықтық дамуының бастапқы кезеңдері өте ұқсас екенін дәлелдеді. Осы негізде ұрықтың ұқсастығы заңын тұжырымдады: ұрықтық даму барысында әуелі типтің, кейін кластың, туыстың, түрдің белгілері, ең соңында организмнің өзіне тән ерекшеліктері қалыптасады.
А. О. Ковалевский және И. И. Мечников
А. О. Ковалевский ланцетниктің эмбриондық жасушаларын зерттеп, ұрық дамуының ерте кезеңінде пайда болатын құрылымдар кейіннен эктодерма, энтодерма және мезодерма қабаттарына айналатынын дәлелдеді. Бұл тұжырым эмбриондық қабаттардың қалыптасуын түсіндіруде маңызды орын алды.
Ф. Мюллер және Э. Геккель
Ч. Дарвиннің эволюциялық идеялары және К. Бэр, А. О. Ковалевский, И. И. Мечников сынды эмбриологтардың зерттеулері Ф. Мюллер мен Э. Геккель ұсынған биогенетикалық заңның қалыптасуына ықпал етті. Бұл заңға сәйкес, онтогенез — филогенездің қысқаша қайталануы ретінде қарастырылады.
2) Онтогенез — организмнің жеке дамуы
Онтогенездің негізгі кезеңдері
- Эмбриогенез — ұрықтық даму
- Постэмбриогенез — ұрықтан кейінгі даму
Неге бұл маңызды?
Онтогенезді түсіну тұқымқуалаушылық пен даму заңдылықтарын, мүшелердің қалыптасуын, сондай-ақ даму барысындағы мүмкін ауытқулардың себептерін талдауға мүмкіндік береді.
Эмбриогенез: негізгі сатылар
Бластула (бір қабатты ұрық)
Ұрықтанған жасуша алдымен екіге, кейін төртке бөлінеді. Одан әрі бөліну жалғасып, 8, 16, 32, 64, 128 және т.б. жасушалар (бластомерлер) түзіледі. Нәтижесінде бір қабатты, іші қуыс бластула қалыптасады.
Гаструла (ұрық жапырақшаларының қалыптасуы)
Гаструла — іші қуыс, екі қабатты жасушалардан тұратын ұрық. Бұл қабаттар ұрық жапырақшалары деп аталады. Гаструла кезеңінде кейінірек ағза тіндері мен мүшелері түзілетін негізгі қабаттар айқындалады: эктодерма, энтодерма және мезодерма.
Ескерту
Энтодерманың ішкі қуысы алғашқы ішектің, ал сыртқа ашылатын тесігі алғашқы ауыздың бастамасы ретінде қарастырылады.
Нейрула (мүшелердің бастамасы)
Нейрула сатысында дернәсілдің не ересек организмнің мүшелері қалыптаса бастайды. Эктодермадан бөлінген жасушалар төмен қарай ығысып, жүйке тақташасын түзеді; ол кейін жүйке түтігіне айналады.
Постэмбриогенез: ұрықтан кейінгі даму
1) Тура даму
Даму барысында жас организм ересек дараға жалпы сыртқы пішіні мен құрылымы жағынан ұқсас болады.
2) Түрленіп даму
Дернәсіл ересек дараға ұқсамайды; даму барысында метаморфоз (түрлену) кезеңдері байқалады.
Қорытынды
Онтогенез — тірі ағзаның ұрықтанудан бастап өмірінің соңына дейінгі жеке дамуы. Оның эмбриогенез және постэмбриогенез кезеңдерін жүйелі түсіну ағзаның қалай қалыптасатынын, мүшелердің қандай сатылар арқылы дамитынын және даму заңдылықтарының эволюциялық негіздерін тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді.