Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған барлық жорықтарының мерзімі
Конспект
Әмір Темірдің басқыншылық жорықтары
Әмір Темір (1336–1405) — Мәуереннахрда 1370–1405 жылдары билік еткен тарихи тұлға. Оның әскери жорықтары Алтын Орда, Ақ Орда және Моғолстан аумақтарындағы саяси ахуалға тікелей ықпал етті.
Алтын Ордаға қарсы саясат: Ақ Орданы әлсірету
Әмір Темір Алтын Орданы тікелей басып алудан бұрын Ақ Орданы әлсіретуді көздеді. Осы мақсатта ол Тоқтамысты пайдаланып, оған әскер беріп, Ақ Ордадағы билікті алуға бағыттады.
Негізгі қадам
Ақ Орда хандары жеңілгеннен кейін, Әмір Темір Тоқтамысты Сауранда таққа отырғызды.
Салдары
Тоқтамыс күшейіп, кейін Әмір Темірге тәуелділіктен бас тартуға бет бұрды.
Тоқтамыстың күшеюі және қақтығыстың басталуы
1380 жылдан бастап Тоқтамыс Алтын Орданың көптеген аймақтарын — Сарайды, Қажы-Тарханды, Қырымды, сондай-ақ Мамай Ордасын басып алды. Ол енді Алтын Орда мен Ақ Орданың бұрынғы қуатын қалпына келтіруді көздеп, Әмір Темірге тәуелділіктен бас тартты.
Осыдан кейін Алтын Орда аумағы Темір мен Тоқтамыс арасындағы күрестің негізгі ұрыс алаңына айналды.
Шешуші шайқастар: 1391 және 1395
1391 жыл — Құндызша маңындағы шайқас
Нәтиже: Тоқтамыс әскері талқандалды
Әмір Темір Құндызша деген жерде Тоқтамыс әскерін күйрете жеңді.
1395 жыл — Терек өзені жағасындағы шайқас
Нәтиже: Тоқтамыс толық күйреді
Шайқас Кавказ тауының солтүстігіндегі Терек өзенінің бойында өтті. Бұл жолы да Тоқтамыс күйрей жеңілді.
Тоқтамысты жеңгеннен кейін Әмір Темір әскері Еділ бойына дейін жетіп, Сарай-Берке аймағына шабуыл жасады. Бұл жорықтар Алтын Орда экономикасына ұзақ жылдар бойы оңалмастай зардап әкелді.
Моғолстанға жорықтар (1371–1390)
Әмір Темір Моғолстанға 1371 жылдан 1390 жылға дейін шамамен он шақты рет жорық жасады. Ақ Орда мен Моғолстан билеушілері Темірге жеке-дара қарсы тұра алмайтынын аңғарып, 1380 жылдардың соңында одақ құруға әрекеттенді.
Қарсы әрекет
Одақ құрылып жатқанын білген Әмір Темір 1384–1391 жылдары Алтын Орда мен Моғолстан жеріне бірнеше рет жорық жасады.
Нәтиже
1390 жылдардағы жорықтардан кейін Моғолстан Әмір Темірге толық тәуелділікке түсті.
Ұзақ әсер
Жорықтардың ауыр зардаптары қазақ жеріндегі экономикалық және мәдени дамуға кері ықпал етті.
Тарихи салдары
- Әмір Темірдің шапқыншылық жорықтары Алтын Орда мен оған жақын аймақтардың шаруашылығына ауыр соққы болды.
- Қазақ жеріндегі экономикалық байланыстар мен мәдени дамудың табиғи барысы баяулады.
- Шапқыншылық салдарынан кей өңірлерде халықтың біртұтас қауым ретінде қалыптасу үдерісі бұзылды.