Қазақша рефераттар

Тәуке хан тұсындағы қазақ хандығы

7-сыныпқа арналған сабақ: Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы

Бұл сабақта Тәуке хан дәуіріндегі Қазақ хандығының саяси ахуалы, ішкі-сыртқы жағдайы, құқықтық жүйені қалыптастырудағы орны және ұлы билердің қызметі қарастырылады.

Сабақтың көрнекілігі

  • Слайдтар, суреттер
  • Карта
  • Тірек-сызбалар

Сабақтың түрі мен әдістері

  • Түрі: жаңа сабақты меңгерту
  • Түсіндіру, әңгімелеу
  • Сұрақ–жауап, топтастыру
  • Сәйкестендіру тесті, тірек-сызбамен жұмыс

Пәнаралық байланыс

  • Қазақ әдебиеті
  • Құқықтану
  • География

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Тәуке хан тұсындағы елдің ішкі және сыртқы жағдайын түсіндіру; Тәуке ханның ел үшін атқарған еңбегін, қазақтың құқықтық жүйесін қалыптастыруға қосқан үлесін ашып көрсету. “Жеті жарғы” заңдары мен ұлы билердің өмірі, қызметі және даналық мұрасымен таныстыру.

Тәрбиелік

Оқушыларды өз елінің тарихын құрметтеуге, Тәуке хан сияқты көреген мемлекет қайраткерінің тарихи еңбегін бағалауға, ұлтжандылық пен адамгершілікке тәрбиелеу.

Дамытушылық

Тарихи оқиғалар туралы өз көзқарасын қалыптастыруға, ой қорытуға дағдыландыру. Тірек-сызбалар мен танымдық тапсырмалар арқылы тарихи танымды кеңейтіп, өткен мен бүгінді салыстыра білуге үйрету.

Жаңа сабақтың жоспары

  1. 1 Тәуке хан билікке келер қарсаңындағы Қазақ хандығының саяси жағдайы
  2. 2 Тәукенің хан тағына отыруы
  3. 3 Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы
  4. 4 “Жеті жарғы”
  5. 5 Ұлы билер

Жаңа сабақты баяндау: “Оқып, пікірталас” стратегиясы

Сабақты түсіндіру барысында жетелеуші сұрақтар қойылып, оқушылардың талқылауға белсенді қатысуына мүмкіндік беріледі.

1) Тәуке хан болу қарсаңындағы саяси жағдай

XVI ғасырдың ортасында Батыр қонтайшының билікке келуі Жоңғар мемлекетінің күш-қуатын арттырды. Осы кезеңде қазақтар мен жоңғарлар арасында 1635, 1643, 1652 жылдары үш рет ірі қарулы қақтығыс болды.

Сол уақытта Қазақ хандығында 1628–1652 жылдары Есім ханның ұлы Жәңгір хан билік етті. Оның ғұмыры жоңғарларға қарсы күреспен өтті. Халық Жәңгірдің ерлігіне тәнті болып, оны Салқам Жәңгір деп атаған.

2) Тәукенің хан тағына отыруы және басқарудағы өзгерістер

  • Хандық кеңес пен Билер кеңесінің рөлін күшейтті.
  • Сот билігін хан мен билердің құзыретіне жинақтады.
  • Билерді жергілікті атқарушы биліктің тірегіне айналдырды.
  • Феодалдық талас-тартысты азайтуға күш салды.
  • Бытыраңқылықты жойып, бір орталыққа бағынған хандық құруды мақсат етті.

3) Ішкі және сыртқы жағдай

Ішкі жағдайдағы қайшылықтар

  • Ел ішінде әлеуметтік-саяси ахуал күрделене түсті.
  • Үстем тап өкілдері арасында алауыздық пен тартыс күшейді.
  • Үш жүз біртұтас хандықты мойындағанымен, іс жүзінде Ұлы ханға бағынбау үрдісі байқалды.
  • Кей сұлтандар өз алдына дербес билік жүргізуге ұмтылды.

Сыртқы саясат және байланыстар

  • Ресеймен экономикалық және саяси-дипломатиялық байланыс орнатуға ұмтылды.
  • 1573 жылы С. Малцев пен Т. Чебуков бастаған орыс елшілігі келді.
  • 1694 жылы І Петрмен елші Аталықов арқылы сауда байланысын күшейту жөнінде келісім жасалды.
  • Ресей қазақ хандығын Сібір ханы Көшімге қарсы одақтас етуді көздеді; 1598 жылы Көшім толық жеңілді.
  • Жоңғарларға қарсы күреске қырғыздар мен қарақалпақтарды тартуға тырысты.

4) “Жеті жарғы”: құқықтық жүйені жаңғырту

Тәуке хан хандықтың ішкі жағдайына ерекше көңіл бөліп, мемлекеттің күш-қуатын арттыруды мақсат етті. Сол мақсатқа жеткізетін негізгі тұғырлардың бірі — “Жеті жарғы”.

Ел аузындағы “Күлтөбенің басында күнде жиын” деген сөз осы кезеңдегі кеңестердің жүйелі өткенін аңғартады. “Жеті жарғы” — қазақтың бұрыннан келе жатқан әдет-ғұрып құқығын жинақтап, уақыт талабына сай жүйелеген құқықтық нормалар.

Жарғының негізінде Қасым ханның қасқа жолы мен Есім ханның ескі жолы сияқты дәстүрлі басқару-әкімшілік және құқықтық үлгілер жатты. Зерттеулер бойынша, Тәуке ханның ұсынысымен “Жеті жарғыны” жасауға таңдаулы жеті би қатысқан. Олардың ішінде үш ұлы тұлға — Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би заңдарды сахара тұрмысына бейімдеп жаңартқан.

Қазақ тіліндегі “жарғы” сөзі әділдік ұғымын білдіреді.

Қасым ханның “қасқа жолы” (негізгі бөлімдер)

  1. 1Мүлік заңы (жер дауы, мал-мүлік дауы)
  2. 2Қылмыс заңы (кісі өлтіру, талау, шапқыншылық, ұрлық)
  3. 3Әскери заң (қосын жасақтау, қара қазан, ер құны, тұлпар)
  4. 4Елшілік жоралары (шешендік, халықаралық әдеп, ибалылық)
  5. 5Жұртшылық заңы (ас-той, мереке, бәйге ережелері және т.б.)

Тәуке ханның “Жеті жарғысы” (қарастырылған мәселелер)

  1. 1Жер дауы
  2. 2Үй іші және бала тәрбиесі
  3. 3Ұрлық-қарлық, барымта
  4. 4Руаралық дау және қоғамдық тәртіп
  5. 5Елді жаудан қорғау міндеті
  6. 6Құн дауы
  7. 7Жесір дауы

Сергіту сәті

Қазақ халқы жеті санын киелі деп санаған. Оқушылар “жеті” санына байланысты мақал-мәтелдер айтып, мысалдар келтіреді.

5) Ұлы билер: ел бірлігі мен әділдіктің тірегі

XVII ғасырдың екінші жартысында әлсіреген Қазақ хандығын нығайтып, сыртқы жауға қарсы күресте ұлы билер ерекше рөл атқарды. Олар елдің бірлігін сақтап, дау-дамайды әділ шешуге, дәстүрді қорғауға зор үлес қосты.

Төле би (1663–1756)

  • Ұлы жүздің төбе биі.
  • Жамбыл облысы, Шу өзені бойындағы Жайсаң жайлауында дүниеге келген.
  • Дулат тайпасының Жаныс руынан.
  • Тәуке хан тұсындағы Билер кеңесінің мүшесі, “Жеті жарғыны” жасаушылардың көрнекті өкілі.

Қазыбек би (1667–1764)

  • Орта жүздің биі.
  • Арғын тайпасының Қаракесек руынан.
  • Елші-мәмілегер, дипломат; жоңғар хандығына үш рет елшілікпен барған.
  • Асқан шешен, дау-жанжалды әділ шешкен тұлға.

Әйтеке би (шамамен 1644–1700)

Әйтеке бидің өмір сүрген жылдары деректерде әртүрлі беріледі. Көптеген еңбектерде XVII ғасырдың екінші жартысы мен XVIII ғасырдың басында өмір сүргені көрсетіледі.

  • Кіші жүздің биі.
  • Әлім тайпасының Төртқара руынан шыққан.
  • Ел басқару мен әскери істі ерте меңгерген; Бұхар, Самарқан медреселерінде білім алған, араб-парсы тілдерін үйренген.

Түйін

Халқымыздың тарихында бұл үш бидің орны айрықша. Олар ел мен жерді қорғауға, бірлік пен ынтымақты сақтауға, салт-дәстүрдің үзілмеуіне зор еңбек сіңірді. Ұлы билердің әділ шешімдері бүгінгі қоғамда да басқару мәдениетіне үлгі бола алады.

Тапсырмалар: “Миға шабуыл”

  1. 1. “Би” ұғымын қалай түсінесіңдер?
  2. 2. Би болып сайлануда адамның дәулеті мен байлығы ескерілді ме? Неліктен?
    Би → елші, мәмілегер, саясаткер, қоғам қайраткері, ойшыл, заңгер, ақын, шешен
  3. 3. “Жеті жарғыда” қандай мәселелер қарастырылған?
  4. 4. “Құн” деген не?
  5. 5. “Құрылтай” ұғымын қалай түсінесіңдер? Қандай мәселелер талқыланды?

Қорытынды және бағалау

Қорытындылау

“Кім жылдам?” ойыны арқылы негізгі даталар, тұлғалар және ұғымдар бойынша жедел сұрақтар қойылады.

Бағалау

Оқушылардың жауаптары, талқылауға қатысуы және тапсырмаларды орындауы бойынша бағаланады.

Үй тапсырмасы

“Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы” тақырыбын қайталау: жоспар бойынша қысқаша конспект жасау және “Жеті жарғының” қоғамдағы рөлі туралы 6–8 сөйлемдік пікір жазу.