Жаман сөз жанға кірген тікен
Тіл өнері: мақал-мәтелдер
Қазақ дүниетанымында тіл — тек қарым-қатынас құралы емес, жауапкершілік, абырой және тәрбие өлшемі. Төмендегі мақал-мәтелдер сөздің қуаты мен салмағын, орынды сөйлеу мен артық сөздің зардабын айқын көрсетеді.
Негізгі ой
-
Сөз — қуат
Тіл адамды биікке де шығарады, опық та жегізеді.
-
Сөз — жауапкершілік
Орынды сөз — ем, орынсыз сөз — кесір.
-
Аз сөз — алтын
Ойлап сөйлеу — парасаттың белгісі.
Сөздің қадірі мен тілдің қуаты
Қуат
Өнер алды — қызыл тіл.
Тіл тас жарады, тас жармаса — бас жарады. Піл көтермегенді тіл көтереді.
Шеберлік
Шебердің қолы — ортақ, шешеннің тілі — ортақ.
Шешеннің сөзі — мерген, шебердің көзі — мерген. Ине көзінен сынайды, шешен сөзінен сынайды.
Шек
Тіл — тиексіз.
Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ. Тіл ерді қабірге салады, нарды қазанға салады.
Абырой
Қызыл тіл — жанның мияты, абырой — ердің қуаты.
Жақсы сөз — жарым ырыс. Жылы сөз жанды жылытады.
Ойлап сөйлеу: әдеп пен парасат
Ой — түпсіз, тіл — буынсыз. Сондықтан сөзге ие болу — өзіңе ие болу. Ашуың келсе — қолыңды тарт, айтпас жерде — тіліңді тарт.
Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле. Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді.
Тыңдау мәдениеті
Ақпа құлақ пен құйма құлақ
Ақпа құлаққа айтқан сөз ағып кетеді. Құйма құлаққа айтқан сөзді құйып алады. Аш құлақтан — тыныш құлақ.
Дәлдік
Орынды сөз — шеге
Олақтың сөзі — орынсыз жамау тәрізді. Орынды айтылған сөз — орнына қағылған шеге сияқты.
Шындық, өтірік және сөздің салмағы
Шындық
Ақ пен қараны шындық айырады.
Шын — бір сөз, өтірік — мың сөз.
Өтірік
Өтірікшінің шын сөзі — зая.
Өзі өтірікші өзгенің шын сөзіне сенбейді.
Зиян
Басқа пәле — тілден.
Кесірлі ауыздан кесапатты сөз шығады. Орынсыз сөз орға жығады.
Қатты сөз бен жылы сөз
Қатты айтсаң, қарындасыңа жақпайсың; ақырын айтсаң, ақың кетеді. Сондықтан сөздің салмағын да, сәтін де табу керек.
Бір жылы сөз бітірер мың көңілдің жарасын. Жаман сөз — жанға кірген тікен, жақсы сөз — таптырмайтын ем.
Қоғам ішінде сөйлеу: шешендік пен көсемдік
Көп ішінде сөйлеу
Көп ішінде сөйлеген — көсемдіктің белгісі. Көпке сөзі ұнаған — шешендіктің белгісі.
Жүзден біреу — шешен, мыңнан біреу — көсем.
Жүйе мен мән
Жүйелі сөз — жүйесін табады; жүйесіз сөз — иесін табады. Жүйелі сөз — киелі.
Мағынасыз сөз болмайды, мақалсыз ел болмайды. Сөзге мақал жарасар, иекке сақал жарасар.
Мақал-мәтелдер топтамасы
Алашағым кетсе де, айташағым кетпесін.
Ат жүйрігі айырады, тіл жүйрігі қайырады.
Сөз тапқанға қолқа жоқ.
Жақсы байқап сөйлейді, жаман шайқап сөйлейді.
Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі.
Аяғы жаман төрді былғайды, аузы жаман елді былғайды.
Көрдім деген көп сөз, көрмедім деген бір сөз.
Қаһарлы сөз — қамал бұзар.
Көз жеткізбегенді сөз жеткізеді.
Аталы сөзге арсыз жауап қайтарады.
Шалдың сөзі — бал.
Ұлы сөзде ұят жоқ.
Ауыз — дарбаза, сөз — самал.
Сөз қуған — пәлеге жолығады, шаруа қуған — қазынаға жолығады.
Ауруда — шаншу жаман, сөзде — қаңқу жаман.
Сөзіңді айт ұққанға, құлағына мақта тыққанға айтып-айтып не керек.
Мал басынан байланады, адам тілінен байланады.
Су сағасы — бұлақ, сөз сағасы — құлақ.
Ішімдегінің бәрі — тілімде, тілімдегінің бәрі — түрімде.
Алмас қылыш майданда керек, асыл сөз майданда да керек, сайранда да керек.
Әуелгі сөзің шын болса, соңғы сөзіңе жол болады.
Тауып сөйлесең — күміссің, таппай сөйлесең — мыссың.
Қарағым деген — жылы сөз: тон болып тәнді жылытпаса да, жанды жылытады.
Әншейінде ауыз жаппас, той дегенде өлең таппас.
Түйеге мінген қазақ төрт ауыз өлең біледі.
Ми ойлағанды тіл тындырады.
Адамның өзі жетпеген жерге сөзі жетеді.
Сөз — сабан, іс — дән.
Қызыл тілден ашынғанда у тамады, басылғанда бал тамады.
Санасызға айтқан сөз — тасқа тамған тамшыдай, саналыға айтқан сөз — қолға ұстатқан қамшыдай.
Ақынның тілі қылыштан өткір, қылдан нәзік.
Қол жүйрігі — етке, тіл жүйрігі — бетке.
Сөйлеген — себеді, тыңдаған — орады.
Сылбыр сөзін сүйретіп айтады, содыр сөзін күйретіп айтады, сыпайы сөзін ширатып айтады.
Көре-көре көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен болады.
Жері жуалының сөзі дуалы.
Жолыңа жуа бітсін, сөзіңе дуа бітсін.
Шынайы сөз не күйінгенде шығады, не сүйінгенде шығады.
Ат тұяғы — алтын, алысқа алып барады; адам тілі — алтын, алысты сұрап табады.
Тентек отты тебем деп аяғын күйдіреді, ділмәр шындықты жеңем деп тілін күйдіреді.
Сөз қадірін білмеген өз қадірін білмейді.
Адам тілінен жазады, жануар тұяғынан жазады.
Қорытынды ой
Тіл — адамның айнасы. Сөздің басы кейде бір пышақтай өткір, аяғы бір құшақтай кең болуы мүмкін. Сондықтан сөзді жүйелі айтып, тыңдаушының құлағына жеткізе білу — өнердің де, мінездің де өлшемі.