Әркім сыйлағанның құлы
Сыйластық туралы мақал-мәтелдер
Төмендегі мақал-мәтелдер қазақ дүниетанымындағы ізет, әдеп, сәлем, қадір-қасиет ұғымдарын айқындайды. Олардың өзегі — адамды адам ететін сыйластықтың өлшемін көрсету.
Сіз бен сен: сөздің салмағы
- Сіз дегеннен не кетеді, сен дегеннен не бітеді?
- Мың сіз, бізден бір шыж-быж артық.
- Сыйласқанның итіне «кет» дегенің — өзіне «кет» дегенің.
- Иесін сыйлағанның итіне сүйек таста.
-
Сыйласқанға не жетсін, сөйлескеннен не кетсін?
«Сіз» деген — сыйластық, «сен» деген — анайылық.
«Сіз» — әдеп, «біз» — көмек. - Сыпайы сөйлеу — сырбаздық, ағайын сәні — сыйластық.
Сәлем: қатынастың кілті
- Сәлеміне қарай жауабы.
- Бір күн дәм-тұзын татқанға — қырық күн сәлем.
- Сәлемнің де сәті бар.
- Сәлемсіз адам жоқ.
- Сәлем — парыз, өлік — парыз.
- Үлкенге сәлем бер, кішіге қалам бер.
Үлкен-кіші: кісілік өлшемі
- Үлкенді сыйлау — кісілік.
- Ел сыйлаған есікте отырмас.
- Өзіңді өзің сыйламасаң, өзгеден сый күтпе.
-
Елді сыйлағаның — өзіңді сыйлағаның.
Үлкенді сен сыйласаң, кіші сені сыйлайды;
кішіні сен сыйласаң, кісі сені сыйлайды. - Туғаныңмен сыйласпасаң, кең дүниеге сыймассың.
- Басыңды сыйлама, жасыңды сыйла.
- Мәртебең биік болса, алыстан көрінеді: жақының да, жатың да иіліп сәлем береді.
Жақсы мен жаман: сыйдың шынайы қадірі
- Жақсы — сыйлағанының құлы, жаман — қорыққанының құлы.
- Жаман қорыққанын сыйлайды.
- Жақсыны сыйласаң, есіңнен кетпейді; жаманды сыйласаң, есігіңнен кетпейді.
- Сиыр сипағанды білмейді, жаман сыйлағанды білмейді.
- Сиырға су көрсетпе, жаманға сый көрсетпе.
- Тіріде сыйласпаған — өлгенде жыласпайды.
Сый-кәде және ықылас: берудің әдебі
Қарағым деген жылы сөз — тон болып тәнді жылытпаса да, жанды жылытады.
Қиналып сұрағанға берсең — өзіңді сыйлағаның; әншейін сұрағанға берсең — өзіңді қорлағаның.
Қадіріңді білгенге жұмса.
«Ар ма?» деген — әлге қуат,
«Бар бол!» деген — бәріне зият.
Сыйлап берген су — сатып алған балдан тәтті.
Сый — жеңгендікі, сөз — тергендікі.
Ерді асы үшін сыйлама, басы үшін сыйла.
Сұрап алған сыйлықтың қадірі жоқ. Сыйлағанды сыйла, иілмегенді иілт.
Ине де — сыйлық, інген де — сыйлық.
Түйін
Сыйластық — сөзден басталып, сәлеммен бекиді; үлкен-кішіге құрмет, жақын-жатқа ізет арқылы көрінеді. Сыйдың да, сөздің де қадірі — ниет пен әдепте.
Еске сақта:
Сыйлассаң — сыйлы боласың.
Қосымша нақылдар
Әркім — сыйлағанның құлы; жақсы сөзді де сыйлайды.
Екі кісі сыйласса, бір кісіге орын бар.
Ізеттің інісі көп.
Сынасуға жараған — сыйласуға да жарайды.
Қызығын көрмеген малдан не пайда, сыйласып жүрмеген жаннан не пайда?
Таныған жерде бай сыйлы, танымаған жерде тон сыйлы.
Танымас — танымасын; сыйламас — сыйламасын.
Қырандарын қинаған — даласын да сыйламас; ұландарын қинаған — данасын да сыйламас.
Жақыныңды жаттай сыйла — жат жаныңнан түңілсін.
Ауыл сыйласа, сен де сыйла — әкеңнен қалған құл емес.
Ауыл сыйламаса, сен де сыйлама — ол патшаның ұлы емес.
Атымды ата да, сыбағамды итке сал.
Үйсіз күй болмайды, күйсіз сый болмайды.
Сыйлап берсе, су да іш.
Сүйген құлдың аты көп.
Сыйлай берсең, сараң да жомарт болады.
Ел болам десең — сыйлас, қор болам десең — қастас.
Киген тоның ескіреді, кигізгенің ескірмейді.
Сыйласаң ата-анаңды, кешірер сенің қатеңді.
Сыйға — сый, сыраға — бал. Сый қылсаң — сыпыра қыл.
Сыйласқанның суын іш.
Сыйлап берген су — тәтті.
Алғыс алған — текті; қарғыс алған — көктемес.