Қазақша рефераттар

Қырықжапырақтың көбеюі

Биология 6-сынып Аралас сабақ СТО стратегиялары

Сабақтың тақырыбы: Қырықжапырақтәріздес өсімдіктерге жалпы сипаттама

Бұл сабақта оқушылар қырықжапырақтәріздестердің (плаундар мен мүктерден кейінгі) жоғары сатыдағы споралы өсімдіктер ретіндегі ерекшеліктерін, құрылысы мен көбею жолдарын, табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын жүйелі түрде меңгереді.

Білімділік мақсат

Қырықжапырақтәріздес өсімдіктерге жалпы сипаттама беру, олардың құрылысы, тіршілік әрекеті және көбеюі туралы жан-жақты мәлімет қалыптастыру.

Тәрбиелік мақсат

Табиғатты қорғау, өсімдіктер дүниесіне ұқыпты қарау және экологиялық жауапкершілікке тәрбиелеу.

Дамытушылық мақсат

Оқушылардың ой-өрісін, талдау және қорытынды жасау дағдыларын дамыту; ғылыми терминдерді дұрыс қолдануға бағыттау.

Қолданылатын ресурстар

  • Көрнекілік

    Белсенді тақта, слайдтар

  • Үлестірме материал

    Терминдер, тапсырмалар, сөзжұмбақ

  • Жұмыс форматы

    Топтық жұмыс, постер қорғау, зертханалық жұмыс

Сабақтың құрылымы

  1. 1) Ұйымдастыру

    Амандасу, қатысымды тексеру, ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру.

  2. 2) Үй тапсырмасын талдау

    «Кім жылдам?» сұрақтары арқылы қайталау.

  3. 3) Жаңа сабақ

    3 топ: сипаттама, көбею, маңызы және қорғау.

  4. 4) Бекіту

    Терминдер талдауы және сөзжұмбақ.

  5. 5) Бағалау

    Топтық жұмыс пен тапсырмалар нәтижесі бойынша.

  6. 6) Үй тапсырмасы

    §38 оқу, мазмұндау.

Ұйымдастыру кезеңі

Ынтымақтастық атмосферасы

  • Оқушылар бір-біріне жылы лебіз білдіреді.
  • «Шаттық шеңбері» ұйымдастырылады.
  • Топқа бөліну жүзеге асады.

Үй тапсырмасын тексеру: «Кім жылдам?»

Мүктер тақырыбы бойынша жылдам сұрақ-жауап:

  1. Көкек мүгі неліктен екіүйлі өсімдік?
  2. Шымтезек мүгінің екінші атауы қалай аталады?
  3. Мүктердің кең тараған өкілдерін атаңдар.
  4. Неліктен «ақ мүк» деп атайды?
  5. Хлорофилі бар жапырақ қандай қызмет атқарады?
  6. Ризоидтары болмаса, топыраққа қалай бекінеді?
  7. Шымтезек қалай түзіледі?
  8. Шымтезектің қандай пайдасы бар?
  9. Жапырақтағы өлі жасушалардың қызметі қандай?
  10. Шымтезектен қандай шикізат алынады?

Жаңа сабақ: 3 топтық жұмыс

Оқушылар үш топқа бөлініп, тақырыптың негізгі бөлімдерін талдайды, постер құрып, қорғайды.

1-топ: Қырықжапырақтарға жалпы сипаттама

Қырықжапырақтәріздестер — жоғары сатыдағы споралы өсімдіктердің ең ерте пайда болған топтарының бірі. Ертеде жойылып кеткен ірі ағаштәрізді түрлері ылғалды тропиктік ормандарда кең таралған.

Қазіргі кезде қырықжапырақтәріздестердің 10 000-нан астам түрі белгілі. Тропикте олар ағаш, лиана (басқа өсімдікке оралып өсетін) түрінде кездеседі, су ішінде өсетіндері де бар. Аустралия мен Жаңа Зеландияда ағаш болып өсетін түрлерінің биіктігі 20 метрге дейін жетеді.

Қазақстанда негізінен көпжылдық шөптекті түрлері таралған. Кең тараған өкілдерінің бірі — усасыр қырықжапырағы. Ол ылғалды, көлеңкелі жерлерде, орман шетінде, сайлар мен жыраларда өседі.

Негізгі құрылымдық ерекшеліктері

  • Усасыр қырықжапырағы — тамырсабақты өсімдік.
  • Тамырсабақтан төмен қарай қосалқы тамырлар, жоғары қарай жапырақтар өседі.
  • Шөптекті түрлерде жерүсті сабағы нашар дамыған, жерасты тамырсабақ жақсы дамыған (қысқарған сабақ).

Жапырақтарының дамуы (усасыр қырықжапырағы)

  • 1-жыл: жапырақтар бүршік күйінде, тамырсабақ ұшына жақын орналасады.
  • 2-жыл: жапырақ биіктеп өседі, сыртын түктер қаптайды.
  • 3-жыл (көктем): бүктелген жапырақ жазылып, қауырсынды тілімделген нағыз жапыраққа айналады.

Жапырақтың екі қызметі

  1. Фотосинтез арқылы ағзалық заттарды түзу.
  2. Спора түзілетін мүшелер ретінде көбеюге қатысу.

2-топ: Қырықжапырақтардың көбеюі

Қырықжапырақтар өсімді, жыныссыз және жынысты жолмен көбейеді.

Өсімді көбею

Тамырсабақтары және өнім бүршіктері арқылы жүзеге асады. Өнім бүршіктері барлық түрлерде бірдей болмайды; кейде жапырақтың негізгі жүйкесі бойлай орналасып, одан жас қырықжапырақ өсіп шығады.

Жыныссыз көбею (спора арқылы)

Жазда усасыр қырықжапырағы жапырағының астыңғы бетінде, орталық жүйке бойлай қоңыр төмпешіктер пайда болады. Олар сорус деп аталады.

  • Сорус — спорангийлердің жиынтығы.
  • Спорангий — споралар дамып жетілетін қапшық (қалта).
  • Споралар піскенде спорангий қабықшасы жарылып, споралар таралады.

Жынысты көбею (өскіншеде)

Қолайлы ортаға түскен спора өніп, өскінше түзеді. Усасыр қырықжапырағы — тең споралы өсімдік; жыныстық көбею өскіншеде жүреді.

  • Өскінше жүрек тәрізді, жасыл, диаметрі шамамен 4 мм.
  • Ризоидтары арқылы топыраққа бекиді.
  • Астыңғы бетінде аталық және аналық жыныс мүшелері жетіледі.
  • Ұрықтанғаннан кейін ұрықта болашақ тамыр, сабақ, жапырақ бастамалары қалыптасады.

3-топ: Маңызы және қорғау

Сәндік және тұрмыстық маңызы

Қырықжапырақтәріздестерді сәндік өсімдіктер ретінде өсімдікжайларда (оранжереяларда) өсіреді, сондай-ақ жұмыс орындарын көгалдандыруда кең қолданады.

Дәрілік маңызы

Кейбір түрлері дәрілік өсімдік ретінде белгілі. Мысалы, усасыр қырықжапырағын ішек құрт ауруларына қарсы қолданады. Жапырағынан жара жазатын тұнбалар, суық тигенде және ауырсынуды басуға көмектесетін препараттар алынады.

Таскөмірдің түзілуіндегі рөлі

Ертедегі ағаштәрізді қырықжапырақтардың жойылып кеткен ормандары таскөмірдің түзілуінде маңызды рөл атқарған. Шамамен 300 млн жыл бұрын батпақтанған аймақтарда құлаған өсімдік қалдықтары оттегі қатысуынсыз нығыздалып, миллиондаған жылдар ішінде таскөмірге айналған.

Таскөмір — жоғары жылу бөлетін отын және химиялық шикізат көзі: жанғыш газ, пластмасса, асфальт, сабын, шайыр және басқа да өнімдер алынады.

Қорғау қажеттілігі

Қазіргі кезде қырықжапырақтың кейбір түрлерінің саны жылдан-жылға азаюда, сондықтан оларды қорғау өзекті. Қазақстанда сирек әрі жойылу қаупі бар түрлер кездеседі. Мысалы, мыңжылдық қырықжапырақ пен шолпаншаш сүмбілі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Бекіту тапсырмалары

Терминдермен жұмыс

Әр топқа түсініп, есте сақтауға арналған терминдер беріледі. Оқушылар олардың мағынасын ашып, мысал келтіреді.

Қысқарған сабақ Сорус Спорангий Вайя Қырықжапырақ Тамырсабақ

Сөзжұмбақ: «Усасыр»

Сынып оқушыларына тақырыпты бекіту мақсатында сөзжұмбақ сұрақтары ұсынылады:

  1. Қырықжапырақтың жапырағы неге ұқсайды?
  2. Жапырақтың астыңғы бетінде түзілетін төмпешік қалай аталады?
  3. Ертедегі қырықжапырақ ормандарынан не түзілген?
  4. Жыныссыз көбеюі қалай жүзеге асады?
  5. Көбеюдің қандай түрлері бар?
  6. Бірінші жылғы жапырақ қандай күйде болады?

№19 зертханалық жұмыс

Тақырыбы

Қырықжапырақтәріздестердің сыртқы құрылысымен танысу.

Жұмыс форматы

Әр оқушы зертханалық дәптерімен жұмыс жасап, бақылауларын жазып қорытынды шығарады.

Кері байланыс және үй тапсырмасы

Рефлексия

  • Бүгін қандай жаңа ұғымдармен таныстың?
  • Сорус пен спорангийдің айырмашылығын қалай түсіндірер едің?
  • Қырықжапырақтарды қорғау не үшін маңызды?

Үйге тапсырма

§38 оқу, мазмұндау.

Автор туралы

Алматы қаласы, №13 мектеп-гимназиясының биология пәні мұғалімі — Калтаева Дина.