Сын тұрғысынан ойлау технологиясын пайдалану тиімділігі
Кіріспе. Сын тұрғысынан ойлау технологиясының маңызы
ХХІ ғасыр — жаңа технологиялар ғасыры. Ал сол технологияларды өмірге енгізу, игеру және жетілдіру — бүгінгі жас ұрпақтың еншісі. Жас ұрпақтың тағдыры — ұстаздың қолында. — Н. Назарбаев
Жеке тұлғаға бағдарланған сабақтар жүйесі 12 жылдық білім мазмұнының негізгі өзегі ретінде өзгермелі қоғамда өмір сүруге икемді, өз әлеуетін жеке басының да, қоғамның да игілігіне қарай толық жүзеге асыра алатын білімді, шығармашылыққа бейім, құзыретті әрі бәсекеге қабілетті тұлғаны қалыптастыруды көздейді.
Негізгі ой
Білім беру сапасын арттырудың басты бағыты — әрбір оқушыны жеке тұлға ретінде танып, оның қабілетін жан-жақты дамытуға мүмкіндік беретін оқу үдерісін ұйымдастыру.
-
Мұғалімнің кәсіби шеберлігін үнемі жаңартуы және жетілдіруі
-
Инновациялық әдіс-тәсілдерді кеңінен қолдану
-
Оқушының танымдық белсенділігін арттыру және шығармашылық ойлауын дамыту
-
Оқу-тәрбие үдерісін тиімді ұйымдастыру арқылы нәтижеге жету
Білім беру жүйесінің жаңаруы оқу-әдістемелік мазмұнның өзгеруімен қатар жүріп, мұғалімнен үздіксіз ізденісті талап етеді. Қазіргі заманда ақпараттық технологиялармен байланысты, әлемдік стандарттарға сай жаңа білім беру қажеттігі ерекше атап көрсетіледі. Демек, инновациялық әдістерді қолдану — жаңаша білім берудің маңызды шарты.
Тұлғаға бағытталған оқыту — оқушының өзін тануына, өзін қалыптастыруына және қабілеттерін жүзеге асыруына жағдай жасайтын, оның қайталанбас даралығын қолдайтын педагогикалық бағдар. Қоғамды алға жетелейтін күш — білім. Елдің өркендеуі білім жүйесінің деңгейі мен даму бағытына тәуелді.
Мұғалімнің басты міндеттерінің бірі — оқытудың әдіс-тәсілдерін үнемі жетілдіру және жаңа педагогикалық технологияларды меңгеру. Оқыту әдісін дұрыс таңдау — ұстаз жұмысының өзегі. Жаңа технологиялар оқушының тұлғалық әлеуетін күшейтіп, шығармашылық ойлауын дамытуда шешуші рөл атқарады.
Педагогикалық ұстаным
«Өз еңбегін талдай білген адам ғана тәжірибелі ұстаз бола алады» деген В. Сухомлинский ойы мұғалімнің нәтижеге жетуі үздіксіз ізденіс пен рефлексияға тікелей байланысты екенін көрсетеді.
Қазіргі кезде білім мен техниканың даму деңгейі әрбір оқушыға сапалы әрі терең білім беруге мүмкіндік туғызуда. Дегенмен дәстүрлі сабақта мұғалім баяндап, түсіндіріп, ал оқушы көбіне тыңдап, қабылдаушы рөлінде қалып қоятыны да кездеседі. Осы олқылықтың орнын толтыратын тиімді бағыттардың бірі — сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы.
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы — әлемнің әр түкпірінен жиналған білім берушілердің бірлескен еңбегі. Тәжірибені жүйелеген авторлар: Джинни Л. Стил, Куртис С. Мередит, Чарльз Тэмпл. Жобаның теориялық негізінде Ж. Пиаже мен Л. С. Выготскийдің идеялары басшылыққа алынады.
Негізгі бөлім
1) Сын тұрғысынан ойлау технологиясын пайдаланудың тиімділігі
Бұл технологияның басты мақсаты — барлық жастағы оқушыларды кез келген мазмұнға сыни көзқараспен қарап, бірнеше ұйғарымның ішінен саналы түрде таңдау жасап, өз шешімін дәлелдеуге үйрету.
Аталған технология елімізге Джорж Соростың Ашық қоғам институты және «Сорос–Қазақстан» қоры арқылы келіп, қазақ және орыс тіліндегі мектеп тәжірибесіне кеңінен ене бастады.
Үш кезеңді құрылым
Қызығушылықты ояту
Үйрену үдерісі бұрынғы білім мен жаңа ақпаратты ұштастырудан басталады. Сабақта ең әуелі оқушының тақырып туралы не білетінін, не айта алатынын анықтау маңызды: осы арқылы ой қозғалып, жаңа мазмұнды қабылдауға дайындық жасалады.
Мағынаны тану (түсіну)
Бұл кезеңде оқушы жаңа ақпаратпен танысып, тақырып бойынша тапсырмалар орындайды. Негізгі мақсат — оқушының өз бетінше жұмыс істеуіне және белсенділік танытуына жағдай жасау.
INSERT стратегиясы
Мәтінді оқу барысында оқушы белгі қою арқылы түсінігін қадағалайды:
- V — білемін
- – — білмеймін
- + — мен үшін жаңа ақпарат
- ? — мені таңқалдырды / сұрақ тудырды
Ой толғаныс
Бұл кезеңде оқушы үйренгенін саралап, бағалап, білімін нақты жағдайда қалай қолданатынын ой елегінен өткізеді. Өзін және өзгені сын көзбен қарастырып, қорытынды шығарады. Дәл осы тұста оқушының дербес ойы, дәлелі мен ұстанымы айқындалады.
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту жобасын пән ерекшелігіне сай қолдана білу — оқу мақсатына жеткізетін тиімді жолдардың бірі. Нәтиже оқушының әрекеті арқылы көрінеді: бұл модельде оқушы — басты тұлға.
Мұғалімнің рөлі төмендемейді, керісінше күрделене түседі: ол енді тек білім беруші емес, әр оқушыға лайық танымдық іс-әрекетті ұйымдастырушы, қабілет көзін ашушы тұлғаға айналады.
Сабақта қолданудың ықтимал үлгілері
Қызығушылықты ояту
Алдыңғы тақырыпты қысқа тест арқылы пысықтау, жаңа сабақ алдында «Топтастыру» стратегиясымен бастапқы білімді анықтау.
Мағынаны тану
Оқушыларды топқа бөліп, сұрақтарды деңгейлеп құрастыру және оларды «Кубизм» арқылы талқылау.
Ой толғаныс
Венн диаграммасы арқылы ұқсастық пен айырмашылықты көрсету, пікірсайыс өткізу немесе 5 минуттық эссе жаздыру.
Эссе жазуда үлгерімі төмен оқушының 5–6 сөйлеммен ойын жеткізуінің өзі — оны оқу әрекетіне тартудың маңызды көрсеткіші.
Мұғалімнің тұрақты сұрақтары
-
Мен не ұтамын? — қолданылған әдіс мұғалім жұмысының сапасына қалай әсер етеді?
-
Оқушы не ұтады? — бұл әрекет оқушының ойлауына, дербестігіне, ынтасына қандай пайда береді?
2) Сын тұрғысынан ойлау технологиясын пайдаланып, «Қышқылдар» тақырыбын оқыту
Бұл мәтінде «қышқылдар» тақырыбын оқыту тікелей ашып көрсетілмегенімен, технологияны химия сабағына бейімдеудің логикасы айқын: оқушының алдын ала білімін анықтау, жаңа ақпаратты белсенді меңгерту және қорытындыны дәлелмен шығаруға бағыттау.
«Қышқылдар» сияқты мазмұны нақты әрі тәжірибеге жақын тақырыптарда сын тұрғысынан ойлау тәсілдері оқушының анықтаманы жаттап қана қоймай, қасиет–қолданылу–қауіпсіздік байланысын түсінуіне, салыстыруына және дәлелдеуіне мүмкіндік береді.
Қорытынды
Білім мазмұнын жаңарту, оқыту әдістерін жетілдіру, мұғалім мен оқушының өзара әрекетін жоғары деңгейде ұйымдастыру — бәрі де нақты әрекет арқылы жүзеге асады. Оқу — адамның саналы өміріндегі басты әрекет. Мұғалімнің басшылығымен ұйымдасқан оқу әрекеті оқушының сана-сезімін дамытып, тұлғалық өсуіне жол ашады.