Қазақша рефераттар

Мінезімнің міндері

Тәрбие сағатының бағыты

Сынып

4-сынып

Мақсаты

  • Оқушылардың мінез-құлық туралы түсінігін кеңейту, мінездегі жетістік пен мінді ажырата білуге үйрету.
  • Жақсы мінез қалыптастыруға ықпал ету.
  • Адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақ түрі

Әңгімелесу, сұрақ-жауап, ойын.

Көрнекіліктер

Проектор, адамның мінез-құлқын жылдар, тағам, айлар арқылы салыстыруға арналған суреттер және қосымша материалдар.

Ұйымдастыру: «Шаттық шеңбері»

Әр оқушы мына сөйлемді жалғастырады: «Сені көргеніме қуаныштымын, себебі…»

Өлең жолдары

Жақсы мінез, жылы сөз — жан дәруі,
Жігіттің керек мұны аңғаруы.
Бейпіл сөйлеп, тік мінез танытқанның
Тіптен оңай адасып, сандалуы.

Мінездер бар жақсы-жаман, әр алуан,
Әдептілік әділдіктен нәр алған.
Кең болғанның кем болғанын көрмедім,
Теңізге ұқсап тасып жатқан шараңнан.

Негізгі ой: мінез деген не?

Мінез — адам бойындағы қасиеттер мен ерекшеліктердің жиынтығы. Бұл қасиеттер әртүрлі жағдай мен қарым-қатынас барысында айқын көрінеді. «Мінез» сөзі грек тіліндегі характер ұғымымен төркіндес.

Өзіне деген қатынастан байқалатын қырлар

Адам өзін әртүрлі қырынан көрсете алады: өзімшіл немесе сыншыл, затқа ұқыпты немесе салақ, өз ісіне адал немесе немқұрайды.

Ойланайық, пікірлесейік

  • Неліктен «Мінез — адам көрсеткіші» деп ойлайсыз?
  • Адамның жақсы мінезіне қандай қасиеттер жатады?
  • Мінезі қиын адамның бойында жақсы қасиет болуы мүмкін бе?
  • Жаман мінезді қалай түзетуге болады?

Талқылау барысында оқушылар мінездің жақсы және жағымсыз жақтарын ажыратып, жаман мінездің іс-әрекетке кедергі келтіретінін, ал жақсы мінездің адамды жақсылыққа жетелейтінін мысалдармен дәлелдейді.

Абайдың ойы: адам өзін тексеруі керек

Үзінді

Ойға түстім, толғандым,
Өз мінезімді қолға алдым.
Мінезіме көз салдым,
Тексеруге ойландым.

Өзіме — өзім жақпадым,
Енді қайда сыя алдым?
Бойдағы мінді санасам,
Тау тасынан аз емес.

Жүрегімді байқасам,
Инедейін таза емес.
Аршып алып тастауға,
Аспандағы саз емес.

Бәрі болды өзімнен,
Тәңірім салған наз емес.

Осыншама ақымақ болғаным —
Көрінгенге қызықтым.
Ғаділетті жүректің
Әділетін бұзыппын.

Ақыл менен білімнен
Әбден үміт үзіппін;
Айла менен амалды
Меруерттей тізіппін;

Жалмауыздай жалаңдап,
Ар-ұяттан күсіппін;
Қулық пенен сұмдыққа
Құладындай ұшыппын;

«Сіз білесіз» дегенде
Күнге күйіп, пісіппін;
Мақтанбасқа мақтанып,
«Пысықпын» деп жүріппін.

Талқылау сұрақтары

  • Абай айтқан міндердің бүгінгі күндегі көріністері қандай?
  • Өз бойыңыздағы міндер туралы ойландыңыз ба?

Негізгі түйін

Абайдың «Адамның мінезін түзеуге болмайды деген кісінің тілін кесер едім» деген сөзі — өзгеру мүмкіндігі бар екенін, адамның өзін тәрбиелеуі қажет екенін меңзейді.

Бұл ойға қатысты оқушылардың пікірлері тыңдалып, әрқайсысы өз тұжырымын дәлелдеуге үйренеді.

Туған жыл әсері: қазақша жыл қайыру

Қазақтың жыл қайыруында 12 жыл — бір мүшел. Алғашқы мүшел — 13 жас, кейінгі мүшелдер әрқайсысы 12 жылдан қосылып есептеледі. Дәстүрлі түсінік бойынша, адамның туған жылы белгілі бір жануар атауымен байланыстырылады, ал кейбір болжамдар мінез-құлық сол жануардың сипатына ұқсайды дейді.

1) Тышқан жылы

Таза жүріп, сақ болады. Думан-тойдан бойын аулақ ұстауға бейім. Кейде тәкаппар, болмашыға өкпелегіш.

2) Сиыр жылы

Ұстамды, жақындарының күйзелісін жүрекпен қабылдайды, көмегін аямайды. Кейде осы мейірімі өзіне зиян келтіруі мүмкін.

3) Барыс жылы

Қызба, ашуланшақ, билік жүргізгенді ұнатады. Кедергі жасаған адамдарға қатал сөйлеп, ренжітіп алуы ықтимал.

4) Қоян жылы

Үрейленгіш, сыр сақтауға қиналады. Маңызды шешімде өз бетімен әрекет етуі қиын, көңіл күйіне тәуелді болуы мүмкін.

5) Ұлу жылы

Тұйықтау, қарапайым көрінуге тырысады. Байсалды, құпия сақтайды, істі өз ақылымен оңаша шешкенді ұнатады.

6) Жылан жылы

Сырттай ұяң, нақты жауаптан қашқақтауы мүмкін. Шамына тисе қатты мінез танытады. Даулы жерде тілін тыймағаны қиындық әкелуі ықтимал.

7) Жылқы жылы

Еңбекқор, тыным таппай жүретін «жұмыс аты» секілді. Күні бойы қимыл-қозғалысы көп, мазасыздануға бейім.

8) Қой жылы

Болмашыға ашуланып, айтқанынан қайтпай қалуы мүмкін. Қауіпті тұсы — шешімді тым асығыс қабылдауы.

9) Мешін жылы

Өзіне сенімі жоғары, сәнқой, көңілді басқосуларды ұнатады. Кейде өзін өзгеден артық санауға бейім.

10) Тауық жылы

Үй-жайға жақын, отбасысына қамқор. Тез тіл табысады, адал. Ақыл-ойы жеткілікті, тұрмысты ұқыпты ұстайды.

11) Ит жылы

Сөзшең, дау-дамайға тез араласып кетуі мүмкін. Дегенмен көп жағдайда зияны жоқ, әділет іздеуге жақын.

12) Доңыз жылы

Оңашалықты, табиғат аясын, бау-бақша еңбегін жақсы көреді. Артық уайымға бармайды, қарапайым өмірді қалайды.

Ескерту: Бұл — халықтық болжам сипатындағы түсіндіру. Адам мінезі тәрбие, орта, тәжірибе арқылы қалыптасады.

Туған айдың әсері: маусым мінезі

Бір жыл — он екі ай. Айлардың табиғаты әртүрлі болғандықтан, халықтық ұғымда сол кезеңде туғандардың да мінезі сан алуан деп айтылады.

Қаңтар

Шыдамды, жігерлі. Қиындықты жақындарына салмақ салмай көтеруге тырысады, қайсар келеді.

Ақпан

Тік мінезді, кейде ұстамсыз. Көңіл күйіне қарай өзгеруі мүмкін. Қиындықтан қорықпайды, тез шешім қабылдайды. Кей жағдайда кекшіл болып, ренішті ұзақ сақтауы ықтимал (әсіресе ер адамдарға тән деп сипатталады).

Наурыз

Сезімтал, әсерленгіш. Сәтсіздікке мойып кетуі мүмкін; табандылық қосылса, үлкен белеске көтеріледі.

Сәуір

Қаталдау, мақсатқа жетуде батыл. Шешімді тез қабылдайды, өзін-өзі саралап отырады, тұрақтылықты ұнатады.

Мамыр

Кей сипаттамада мамырда туған әйелдердің кекшілдеу болуы мүмкін екені айтылады: жамандықты кешіруі қиын.

Маусым

Уайымшыл, жаны нәзік, іске байыппен қарайды. Дарынды, алғыр, мейірімді. Дау-дамайды жақтырмайды.

Шілде

Өзімшілдеу, шыдамсыз болуы мүмкін. Тәкаппар, тәуелсіздікке ұмтылады, бірақ достарының пікіріне көнгіш келеді.

Тамыз

Бірбеткей, қуатты, әсерленгіш. Еңбекқор, кейде аңғал. Ер адамдар мақтауды күтіп, сынға ауыр тиюі мүмкін деген түсінік те бар.

Қыркүйек

Мақсатшыл, қызуқанды, есепке жүйрік. Ақшаны үнемдеп жұмсауға бейім, өзіне талапшыл.

Қазан

Қарапайымдықпен ерекшеленеді. Ер адамдардың кейде өтірікке бейім болуы мүмкін деп сипатталады. Әйелдері принципшіл, екіжүзділікті кешірмейді, отбасын ұйыстыруға тырысады.

Қараша

Есепке ұста, тұрмыс қамы үшін кейде ұнамсыз іске баруы мүмкін деп айтылады. Қаржыны жоспарламағандықтан, тапшылықты жиі көруі ықтимал.

Желтоқсан

Сезімтал, көңілшек. Ер адамдар ашуланса өзін ұстай алмай қалуы мүмкін, ұрыншақтық байқалуы ықтимал. Бірқалыпты өмірден тез жалығып, қызуқанды келеді деген түсінік бар.

Ескерту: Айға қатысты сипаттамалар да — халықтық болжам. Нақты мінезді өмір тәжірибесі айқындайды.

Тағам талғамы арқылы мінезді байқау

Кейбір танымдық материалдарда адамның ұнататын тағамдары оның дағдысы мен мінез ерекшеліктерімен байланыстырылады. Төмендегі тармақтар — ой қозғауға арналған сипаттамалар.

1) Тәттіні ұнататындар

Стресті еңсере алатын, іскер, мақсаты айқын адамдар ретінде сипатталады.

2) Етті жақсы көретіндер

Мақсатқа берік, кейде қаталдау болуы мүмкін. Отбасында мазасыздық, күдікшілдік байқалуы ықтимал деп айтылады.

3) Ұн тағамдарын ұнататындар

Зиянсыз, жұмсақ мінезді, талқылауға бейім. Жұмыс орнын жиі ауыстыруы мүмкін; отбасында момақан келеді.

4) Экзотикалық және ащыны ұнататындар

Ұшқалақ, кірпияз, сын көтермейтін, өкпешіл болуы мүмкін деп сипатталады. Саяхатқа әуес, қиялы ұшқыр.

5) Картопты ұнататындар

Сабырлы, шешімді бірден қабылдамайды. Бір мәселені қолға алса, тиянақты аяқтауға бейім, ойшыл келеді.

6) Таңдамай жей беретіндер

Жан-жақты, еңбекқор. Баласын да еңбекке баулуға бейім, қалпына тез келетін, сергек адамдар ретінде айтылады.

Сергіту сәті: өзіңді тану кестесі

Оқушылар кестені толтырып, өз ойларын ортаға салады. Мақсат — өзін бақылау, жақсы әдетті нығайту, мінді түзету жолын ойлау.

Мінезімнің жақсы жақтары

Мінезімнің міндері

Қорытынды ой: «Жақсы мінез — бітпес байлығың, жаман мінез — өмірлік азабың».