Революция туралы Жамбыл Менің бақытым деген әңгімесінде
Жамбыл Жабаев (1846–1945): халық жырының биік дауысы
Жамбыл Жабаев 1846 жылы ақпанда қазіргі Жамбыл облысы аумағында, Шу өзенінің бойындағы Жамбыл тауының етегінде дүниеге келді. Әкесі Жапа кедей шаруа еді. Жамбыл жоқшылықта өсіп, бала күнінен тұрмыс тауқыметін көрді.
Ес білген соң әкесі оны ауыл молдасына оқуға береді. Ол кездегі оқу көбіне діни насихатпен шектеліп, ұрып-соғу, дүрелеумен қатар жүретін. Молданың қорлығына төзбеген Жамбыл оқуды тастап кетеді. Алайда табиғатынан пысық, зерек бала жастайынан ән мен өлеңге құмар болып, ауызша естіген жыр-өлеңдерді жаттап өседі.
Өскен ортасы
Ру, атаға бөліну күшейген ауыл ішінде ақындардың бір бөлігі байды мадақтап, екіншісі еңбекші жұрттың сөзін сөйлейтінін Жамбыл ерте аңғарды.
Алғашқы бағыты
Жамбылдың бойындағы ақындық қабілет сән үшін емес, халық мұңын айту үшін керек екенін ол жастайынан түсіне бастады.
Сүйінбайдан алған сабақ: жүрек пен шындық
Жас Жамбылдың алғашқы өлеңдері Жетісуға аты мәлім Сүйінбай Аронұлына қатты ұнайды. Сүйінбай бала ақынға ақыл айтып, сөз өнерін қадірлеуге баулиды. Ол Жамбылға жұрт жаттап алатын, ұмытылмайтын өлең тудыруды, жеке адамның көңілін көтеретін емес, бүкіл халық сүйіп тыңдайтын жыр айту керектігін ескертеді.
«Көмекейің емес, жүрегің сөйлесін. Шындықты айт, әділдікті жырла. Көне, тозығы жеткен жолға түспей, жаңа жолға, тың жолға түс. Төңірегіңде не болып жатқанын аңғар...»
— Сүйінбайдың өсиеті (мазмұны бойынша)
Осы ұстанымды берік ұстаған Жамбыл алғашқы ірілі-уақты өлеңдерінің өзінде-ақ байларды мінеп, әділетсіздікті әшкерелейді. Әсіресе Досмағамбетпен айтысында әлеуметтік теңсіздік тақырыбын терең қозғауға талпынады.
Айтыс мектебі және сыншыл поэзия
Қазақ ауыз әдебиетінің таңдаулы үлгілерінен көп үйренген Жамбыл өлең шығару шеберлігін де, айтыстағы тапқырлығын да шыңдайды. Ол айтыстарда Сарбас, Досмағамбет, Құлмамбет сияқты ақындарды жеңіп, табанда уытты, мысқылды сөз айтуға машықтанады.
Негізгі тақырыптар
- Бай, би, төрелердің қиянаты
- Еңбекші халықтың мұңы мен мүддесі
- Шындықты тура айту, әділдік ұстанымы
- Қоғамдық теңсіздікке қарсылық
Байлардың да, патша әкімдерінің де ақындық талантты тұншықтыруға ұмтылған әрекеттеріне Жамбыл батыл қарсы тұрады. 1913 жылы Алматы уездік әкімдерінің Николай Романов әулетін мадақтап жырлау туралы бұйрығын орындаудан бас тартады.
«Өстепкеде»: жағымпаздықты әшкерелеу
XIX ғасырдың 70–80 жылдарында Жамбыл белгілі ақынға айналады. Бұл кезеңде ол шағын өлеңдермен қатар, көлемді жырлар да шығарады. Патша әулетінің 300 жылдығына орай Алматыда көрме ұйымдастырылып, қазақ байлары ақ үйлер тігіп, қымбат бұйымдарын қойып, сән-салтанатын көрсетеді.
Осы жағымпаздықты шенеп, Жамбыл «Өстепкеде» (орысша «выставка» сөзінен) атты өлеңін шығарады.
Үйсін, найман саңлағы, Өстепкеде жиылдың.
Елде жүрген егейлер Қалада құр үйілдің.
Ұлық көрсең ұйлығып, Желді күнгі қамыстай
Жапырылып иілдің...
— «Өстепкеде» өлеңінен (үзінді)
Жоқшылық пен қаналудан азып-тозған кедейдің аянышты халі ақынға қатты әсер етеді. Ол еңбекші халыққа «себім тисе, пайдам тисе» деген оймен, солардың мүддесіне лайық өлең-жырлар шығарады.
1916 жыл: жарлыққа қарсылық және қуғын
1916 жылғы көтеріліс кезінде Жамбыл халықпен бірге болып, патшаның майдандағы қара жұмысқа адам алу туралы жарлығына қарсы үн қосады. Ел ішіндегі толқуды көрген патша әкімдері халықты алдап, үгіт жүргізеді; осы мақсатпен ақындарды да өз жағына тартпақ болады.
Алматыға айдап әкелу
Патша әкімдері ел ішіндегі бір топ ақынды, ішінде Жамбыл да бар, Алматыға айдап әкеліп, атқораға қамап, қорқытып: жарлықты қолдап жыр айтыңдар, дейді. Бірақ Жамбыл бастаған ақындар бұл бұйрықты орындамайды.
Жамбылдың жауабы
«Үгіт айт, патшаны мақта деді... Онан басқа жырыңды таста деді», — деп бұл қысымды өлең жолдарына айналдырады.
Бір жеті қамап, күш көрсетсе де, айтқанын істете алмаған әкімдер ақындарды босатуға мәжбүр болады. Алайда көтеріліс аяусыз жаншылып, жазалаушы отрядтар ел ішін қанға бөкті. Бұл ауыр күндерді көзімен көрген Жамбыл «Зілді бұйрық», «Патша әмірі тарылды» сияқты өлең-жырлар шығарады.
Қуғын-сүргін мен талан-тараж халықты қатты күйзелтеді. Осы кезде жасы жетпіске таяған Жамбыл біраз уақыт өлеңнен қол үзіп қалады.
Революциядан кейінгі жаңғыру
Революция туралы Жамбыл «Менің бақытым» деген әңгімесінде өзін «шыңыраудан шыққандай» сезінгенін, өмірге жаңа көзбен қарап, қайта түлегенін айтады. Оның сөзінде еркіндік пен кең тыныстың қуанышы бар: жан дүниесі гүлдеп, өлеңі арнасы кеңіген өзендей тасиды.
Жаңа дәуірдегі жырлары
1920-жылдары Жамбыл бастаған халық ақындары құрылыс, жаңару үдерістеріне белсене араласып, жаңа өмірді шаттықпен жырлады. «Қазақстан тойына» (1924), «Замана ағымы» (1927) сияқты ұзақ жырларында қазақ еңбекшілерінің жетістіктерін дәріптеді.
1929 жылы Жамбыл колхозға мүше болып, өмірінің соңына дейін Алматы облысының Жамбыл ауданындағы Жамбыл атындағы колхозда тұрады.
1936–1939: даңқтың кеңеюі және халықаралық сапарлар
1936 жылы Жамбыл халық өнерпаздарының республикалық слетіне қатысып, ақындық жарысқа түседі; осы жиында жыр мен толғаулар шығарады. Сол жылы Мәскеуде қазақ өнерінің онкүндігі өтіп, Жамбыл оған қатысып, «Халықтың сәлемі», «Дастархан жыры» сияқты шығармаларын орындайды.
Халық поэзиясын өркендетудегі еңбегі жоғары бағаланып, кеңес өкіметі Жамбылды Еңбек Қызыл Ту орденімен марапаттайды. Бұл құрмет оның шығармашылық шабытын күшейтіп, жаңа жырлардың тууына ықпал етеді.
Грузия сапары (1937)
Шота Руставелидің 750 жылдығына арналған салтанатқа Қазақстан делегациясын бастап қатысып, «Отан туралы», «Кавказға», «Ақынға», «Кавказға сәлем», «Өмір жыры» сияқты өлеңдерін шығарады.
Марапаттар
1938 жылы ақындық қызметінің 75 жылдығы аталып өтіп, Жамбыл Ленин орденімен марапатталады. 1939 жылы үкімет Құрмет Белгісі орденін тапсырады.
1938 жылы Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің тұңғыш сайлауында Жамбыл депутат болып сайланып, 15 шілдедегі бірінші мәжілісті өзі ашады.
Поэмалар, сыйлық, соғыс жылдарындағы үн
Жамбыл Кеңес Одағындағы әрбір маңызды оқиға мен қол жеткен табысқа өз үнін қосып отырды. «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр» сияқты тарихи тақырыптағы поэмаларын асқан шабытпен жырлап, оларды бүгінгі заманның сезімімен, қуанышымен түйіндейді.
1941 жылы үздік шығармалары үшін Жамбылға Мемлекеттік сыйлық беріледі. Соғыс жылдары ол жалынды, өткір өлеңдерімен елді жауға қарсы жігерлендіріп, бірлікке шақырады.
Соңғы жылдар және мұра
Өмірінің соңғы жылдарында жиі науқастанған Жамбыл 1945 жылы 22 маусымда, жүз жасқа аяқ басқан шағында қайтыс болды. 1946 жылы ақынның туғанына 100 жыл толуы республика көлемінде үлкен мереке ретінде аталып өтті.
Жамбыл шығармаларының академиялық жинағы басылып, кейінгі жылдары еңбектері бірнеше рет орыс тілінде де жарық көрді. Ғалымдар ақын поэзиясының ерекшеліктерін зерттеп, ғылыми еңбектер жазды. Жамбылдың үйі мұражайға айналып, ел ішінен және шетелден келген қонақтар ақын өмірі мен мұрасымен танысатын рухани орынға айналды.
Түйін
Жамбыл Жабаевтың өнері — халықтың сөзін сөйлеген шыншыл поэзияның үлгісі. Оның айтыстағы өткірлігі мен жырдағы азаматтық үні қазақ руханиятының ең биік белестерінің бірі болып қалды.