Қыз Жібек операсының либреттосын жазған кім
Сабақ контексі: өнердің құдіретін таныту
Бұл сабақта оқушылар Қазақстанның «бұлбұлы» атанған Күләш Байсейітованың өмірі мен өнер жолын танып, қазақ операсының қалыптасуына қосқан үлесін түсінеді. Мәтін мазмұнын ашу арқылы балалардың сөздік қоры кеңейіп, өнер адамдарына құрмет сезімі тереңдейді.
Көрнекіліктер: Күләш Байсейітованың суреттері, сызбалар, кестелер (БҮҮ), сұрақтар топтамасы.
Сабақтың түрі мен тәсілдері
- Сабақтың түрі
- Жаңа тақырыппен таныстыру
- Әдіс-тәсілдер
- Баяндау, топтастыру, сұрақ-жауап, БҮҮ
Назар аударатын ұғымдар
- Опера
- Либретто
- Композитор
- Қазақ опера өнері
Білімділік
Күләш Байсейітованың өмірі мен шығармашылығы туралы әңгімелей отырып, оқушылардың білімін арттыру және сабаққа қызығушылығын ояту.
Дамытушылық
Ой-өрісін кеңейту, қиялын дамыту, жаңа әдістер арқылы сөздік қорын байыту және жүйелі сөйлеуге үйрету.
Тәрбиелік
Әннің құдіретін сезіндіру, өнер иелерін қадірлеуге және ұлттық мәдениетті құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақтың жүру барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- A Оқушылармен амандасу, жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру.
-
Үлкенге де сіз,
Кішіге де сіз,
Сәлем беріп сіздерге,
Бас иеміз біз. - Ә Оқу құралдарын дайындау.
- Б Сабаққа әзірлікті тексеру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Үй тапсырмасы: Қ. Мырзабеков — «Боз бие» немесе «Тың көтерген жыл» өлеңін жатқа айту; мазмұнын қара сөзбен баяндау.
Бекіту сұрақтары
-
Елімізде тың игеру қай жылдары жүргізілді?
1954 жылы Орталық Комитет астық өндірісін ұлғайту мақсатында тың және тыңайған жерлерді игеру туралы қаулы қабылдап, егіс көлемін 28–30 млн гектарға дейін жеткізуді міндеттеді. Бұл іске Қазақстанның солтүстік өңірлері, сондай-ақ Сібір, Орал, Солтүстік Кавказ аймақтарының тың жерлері тартылды.
-
Жақсы және кері жақтары қандай болды?
- Жаңа жерді игеру уақытша азық-түлік мәселесін жеңілдетті.
- Алайда топырақ қабатының бұзылуына әкелді.
- Жер жырту салдарынан жайылымдар азайды.
-
Ұлттық дәстүрге қандай зияны тиді?
Халықтың әр тараптан көптеп қоныс аударуы ұлттық дәстүрдің әлсіреуіне, қазақ тілінің қоғамдық рөлінің төмендеуіне әсер етті.
III. Жаңа тақырыпты таныстыру
Сөзжұмбақ арқылы кіріспе
Оқушылар жаңа сабақтың тақырыбын сөзжұмбақ шешу арқылы табады.
- Евгений Григорьевич Брусиловский кім?
- «Қыз Жібек» операсының либреттосын жазған кім?
- Операда не болуы шарт?
- «Қыз Жібек» операсындағы басты әуен қай ән?
Кілт сөздер
Осы тапсырмадан кейін сабақтың өзегі айқындалады: Қанабек Байсейітовтің «Күләш» әңгімесі.
БҮҮ кестесі (Білемін — Үйренгім келеді — Үйрендім)
Оқушылар сабақ басында өз білімін бағалап, сабақ соңында нәтижесін салыстырады.
| № | Өтілетін материал | Білемін | Білмеймін / Үйренгім келеді | Үйрендім |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Қанабек Байсейітов | — | — | — |
| 2 | Күләш Байсейітова | — | — | — |
| 3 | Күләштің өмірбаяны | — | — | — |
| 4 | Ойнаған рөлдері | — | — | — |
| 5 | Орындаған әндері мен опералары | — | — | — |
Әдеби-музыкалық байланыс
Қазақ халқының «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» сияқты эпостық жырлары кең тараған. Осы мұра көптеген жазушы мен композиторға арқау болып, әдеби-музыкалық шығармалардың тууына ықпал етті.
Композитор Е. Г. Брусиловский «Қыз Жібек» жырының негізінде «Қыз Жібек» операсын жазды. Опера алғаш рет 1934 жылы сахналанды. Жібек партиясын алғаш орындаған — Күләш Байсейітова.
Дәптермен жұмыс
Дәптерді ашып, жаңа тақырыпты жазыңыз: Қанабек Байсейітов — «Күләш».
Күләш Байсейітова: өмірі мен өнер жолы
Негізгі деректер
- Өмір сүрген жылдары
- 1912–1957
- Мәртебесі
- Қазақ опера өнерінің негізін қалаушылардың бірі, қоғам қайраткері
- Қызметі
- 1934 жылдан Қазақ музыкалық театрының әншісі
- Марапаттары
- КСРО Мемлекеттік сыйлығы, Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендері
Сахнадағы рөлдері
Ол Жібек, Ақжүніс, Сара, Пүліш, Еңлік, Айман, Шұға, Хадиша, Айша, Ажар, Наргиз, Зере сияқты партияларды орындады.
Орындаған әндері мен опералары
Әндер
«Бұлбұл», «Гауһартас», «Қазақ вальсі», «Гәкку»
Опералар
«Жалбыр», «Ер Тарғын», «Алтын астық», «Гвардия, алға!», «Тереңкөл»
Ерлік пен өнер
Ұлы Отан соғысы жылдары Күләш майданға барып, жауынгерлерге концерт қойып, рухын көтерді.
Қоғамдық қызметі және мұрасы
- 1936 жылдан — КСРО Халық әртісі.
- ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды.
- Бейбітшілікті қорғаудың Қазақстандық комитетінің мүшесі болды.
- Алматыда Күләш Байсейітова атындағы музыкалық колледж және көше бар.
- 1980 жылдан бері Күләш Байсейітова атындағы республикалық ән байқауы 4 жылда бір рет өткізіледі.
Отбасы туралы дерек
Күләштің төрт қызы болған. Қазіргі уақытта қыздарының екеуі — Раушан мен Қарлығаш — Алматы облысында тұрады.
Автор туралы: Қанабек Байсейітов
Қанабек Байсейітов (1905–1979) — Күләш Байсейітованың өмірдегі және өнердегі серігі.
- Туған жері: Алматы облысы, Қаратал ауданы.
- Мамандығы: опера режиссері.
- Қызмет саласы: сахнада басты рөлдерде ойнаған, киноға түскен әнші-актер, драматург.
Мәтінмен жұмыс және шығармашылық тапсырмалар
Оқылым және түсіндіру
Мұғалім мәтінді мазмұндап түсіндіреді, кейін оқушыларға кезекпен оқытады.
Бекіту сұрақтары
- Шығарма кім туралы?
- Күләштің ән-күйге әуес болып өсуіне кімдер ықпал етті?
- Мәтіннен Күләштің қандай рөлде ойнағанын білдің?
- Ол ерекше талант иесі екенін қай кезде көрсетті?
Көркем елестету
«Қыз Жібек» жырындағы Жібек бейнесін еске түсіріп, Күләштің осы рөлді сахнада сомдағанын көз алдыңызға елестетіңіз.
Қыз Жібектің дидары — Қоғалы көлдің құрағы,
Көз сипатын қарасаң — Нұр қызының шырағы.
Дүр жауһар сырғасын
Көтере алмай тұр құлағы.
Бой нұсқасын қарасаң —
Бектер мінген пырағы...
Сұрақ: «Қыз Жібек» операсындағы басты әуенді кім орындап бере алады? Оқушылар «Гәкку» әнін шырқайды.
Топтық жұмыс
I топ:
Күләш Байсейітова туралы топтастыру (кластер) құру.
II топ:
БҮҮ кестесін толықтыру, қорытынды пікір айту.
Өнер туралы мақал-мәтел сайысы
- Өнерлі өрге жүзер.
- Өнерлінің өрісі кең.
- Өнер бар жерде — жан күйер бар.
- Өнер алды — қызыл тіл.
- Өнерлінің қолы алтын.
- Асыл тастан бітеді, өнер жастан бітеді.
- Өнер алды — бірлік, ырыс алды — тірлік.
IV–VI. Қорытындылау, үй тапсырмасы және бағалау
Қорытындылау
Сабақ соңында БҮҮ кестесіне қайта оралып, бастапқы түсінік пен жаңа үйренген мәлімет салыстырылады.
| № | Өтілетін материал | Сабақ басында | Сабақ соңында |
|---|---|---|---|
| 1 | Қанабек Байсейітов | — | — |
| 2 | Күләш Байсейітова | — | — |
| 3 | Күләштің өмірбаяны | — | — |
| 4 | Ойнаған рөлдері | — | — |
| 5 | Орындаған әндері мен опералары | — | — |
«Гүл құрастыру» арқылы сұрақ-жауап
Оқушыларға сұрақ жазылған гүлшелер таратылады. Әр оқушы жауап беріп, ортақ «гүл шоғын» құрастырады.
- Күләш өнеріне халық қандай баға берді?
- Мәтінде Күләш Байсейітованың мінезі туралы не айтылған?
- Күләш қандай рөлдерде ойнаған?
- Күләш қандай әндер орындаған?
- Ол «Қыз Жібек» операсын қай жылы орындады?
- Оның отбасы туралы қандай дерек білдің?
Соңында оқушылар мұғалімдерге гүлдерін сыйлап, еңбегін бағалаудың мәдениетін меңгереді.
V. Үйге тапсырма
- «Күләш» мәтінін оқу, мазмұнын айту.
- Өнер туралы мақал-мәтелдер жазып келу.
VI. Бағалау
Бағалау сабақ бойындағы белсенділікке, мәтінді түсініп оқуға, сұрақтарға нақты жауап беруге және топтық жұмысқа қатысуына қарай жүргізіледі.
Нәтиже: оқушылар Күләш Байсейітованың өнердегі орнын танып, опера ұғымдарын (композитор, либретто, басты әуен) тәжірибе арқылы бекітеді.
Материал мазмұны бастауыш сынып оқушыларына лайықталып, тілдік нормалары түзетіліп, құрылымы оқылымға ыңғайландырылды.