Қазақша рефераттар

Қарағанды облысы, Сәтбаев қаласы 3 жалпы орта білім беретін мектебі КММбиология пәні мұғалімі Куанбекова Ж. Ж. Сабақтың тақырыбы

Қарағанды облысы, Сәтбаев қаласы №3 жалпы орта білім беретін мектебі КММ

Биология пәні мұғалімі: Куанбекова Ж.Ж.

Сабақтың тақырыбы

Кенелер (слайд)

Сабақтың мақсаты

Кенелердің пайда болу жолдарын, адамға ауру тудыратын түрлерін және ауыл шаруашылығына тигізетін зиянын түсіндіру.

Сабақтың әдісі

  • Ауызша баяндау
  • Сұрақ–жауап
  • Пікір алмасу

Сабақтың түрі

Ізденіс сабағы

Көрнекіліктер

  • Түрлі-түсті суреттер
  • Слайд
  • Видео
  • Кесте

Сабақтың барысы

  1. 1 Ұйымдастыру кезеңі
  2. 2 Үй тапсырмасын сұрау
  3. 3 Үй тапсырмасын қорытындылау
  4. 4 Жаңа сабақ
  5. 5 Жаңа сабақты бекіту

Үй тапсырмасын сұрау (сұрақтар)

1) Паразитология нені зерттейді?

2) Медициналық паразитология қандай бөлімдерден тұрады?

3) Қарапайымдылар типіне не жатады?

4) Жалпақ құрттар типінің қанша түрі кездеседі?

5) Тип өкілдерінің қандай ерекшеліктері бар?

6) Жалпақ құрттар типі неше класқа бөлінеді?

Жаңа сабақ: кенелер

Өрмекшітәрізділерге қысқаша сипаттама

Өрмекшітәрізділердің кейбірінде дене бөліктері бірігіп екі бөлімге бөлінеді: баскөкірек және құрсақ. Ал кейбірінде дене бөліктері тұтасып, бөлімдерге айқын бөлінбейді. Бұған кенелер жатады.

Өрмекшітәрізділердің қоректену ерекшелігі – сұйық немесе жартылай қорытылған қоректі сорып қоректенуі. Осыған байланысты жұтқыншақ жақсы дамыған бұлшықеттерден тұрады.

Негізгі жүйелерінің құрылысы

  • Ас қорыту жүйесі: алдыңғы ішекке жұп сілекей бездері ашылады, ортаңғы ішекте жұп өскін (бауыр) дамыған.
  • Зәр шығару жүйесі: түрөзгерген метанефридиялар немесе мальпигий тамырлары.
  • Тыныс алу: жапырақ тәрізді өкпе немесе трахея.
  • Жүйке жүйесі: жұтқыншақ маңындағы сақина және құрсақ жүйке тізбектері.

Медициналық маңызы

Өрмекшітәрізділер өкілдерінің ішінде кенелер отрядының (Acari) медициналық маңызы ерекше. Олар паразит болуы, ауру қоздырғыштарын тасымалдауы және табиғи резервуар қызметін атқаруы мүмкін.

Өлшемі мен сыртқы құрылысы

Кенелердің мөлшері өте ұсақ: 0,1 мм-ден 10 мм-ге дейін. Денесі көбіне бөлімдерге бөлінбейді. Хитин қабаты тері тәрізді созылыңқы, ал кейбір түрлерде қатайған бөліктері қалқаншаға айналады.

Аяқтары мен мүшелері

  • 6 жұп аяқ: оның 2 жұбы ауыз аппаратына айналған, 4 жұбы жүруге қызмет етеді.
  • Тыныс алу: трахея.
  • Зәр шығару: мальпигий түтіктері.
  • Көбеюі: дара жынысты.

Даму циклі

Өрмекшітәрізділер толық түрленіп дамиды: жұмыртқа → дернәсіл → нимфа → имаго.

  • Дернәсіл: 3 жұп жүру аяғы болады, бүкіл денесімен тыныс алады.
  • Нимфа: 4 жұп жүру аяғы және трахеялары бар, бірақ жыныс мүшелері әлі қалыптаспаған.
  • Имаго: жыныстық жетілген ересек кене.

Термин: «Нимфа»

Нимфа (грек тіліндегі nymphe сөзінен) — қуыршақ сатысынан өтпей, шала түрленіп дамитын буынаяқтылардың дернәсілдік кезеңі. Мысалы, кенелерде дернәсіл қуыршақсыз түрленіп, ересек кенеге біртіндеп ауысады.

Жайылым кенелері және иелерінің ауысуы

Жайылым кенелері адам терісінде, жабайы жануарларда және ауыл шаруашылық малдарында паразиттік тіршілік етеді. Даму барысында кене мен оның дернәсілі әртүрлі жануарларға ауысып отыруы мүмкін.

Бір иелі кене: дернәсілден ересек кенеге дейін бір жануарды иемденеді.

Екі иелі кене: дернәсіл мен нимфа бір жануарда, ал ересек кене басқа жануарда паразиттік етеді.

Үш иелі кене: дернәсіл, нимфа және ересек кезеңдерінде үш түрлі жануарды иемденеді.

Мысал: ит кенесі (үш иелі)

  1. 1 Дернәсіл қанға тойып, жерге түседі де түлеп нимфаға айналады.
  2. 2 Нимфа қорегін басқа жануардан тауып, кейін жерге түсіп қайта түлейді.
  3. 3 Жыныстық жүйесі жетілген ересек кене үшінші жануарға жабысады.

Осылайша, кене даму барысында үш жануарды иемденеді.

Ерекше қауіп: тайгалық кене

Тайгалық кене адамға ең қауіпті аурулардың бірі — энцефалитті (ми қабынуы) жұқтыруы мүмкін.