Күрес түрі
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Жамбыл атындағы мамандандырылған мектеп-интернатының биология пәні мұғалімі Бейғам Нурсаяның 9-сыныпқа арналған кіріктірілген сабағы ағзалардың бейімделуі және қорғаныш реңдерінің түрлеріне арналады.
Сабақтың тақырыбы
- Бейімділік және оның салыстырмалы сипаты
- Қорғаушы рең (бүркеніш рең)
- Жасырушы рең
- Мимикрия (еліктеуші рең)
- Сақтандырушы рең
Ұйымдастыру және ресурстар
- Әдістері
- Интерактивті әдіс, түсіндіру, сұрақ-жауап.
- Түрі
- Кіріктірілген сабақ.
- Көрнекілігі
- Интерактивті тақта, үлестірмелі қағаздар, тірек сызбалар.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Бейімделушілік және оның түрлері туралы теориялық білім қалыптастыру; бейімделудің тірі ағзалар өміріндегі маңызы мен пайда болу себептерін түсіндіру.
Дамытушылық
Ауызша және жазбаша тапсырмалар, үлестірмелі материалдар мен ойын элементтері арқылы ойлау дағдыларын дамыту, білім-білік дағдыларын бекіту.
Тәрбиелік
Ізденімпаздыққа, ізгілікке, елін сүюге баулу; ғылым-білімді меңгерген, көкірегі ояу тұлға тәрбиелеу.
Негізгі ұғым: бейімделушілік
Бейімделушілік — ағзалардың нақты орта жағдайларында тіршілік етіп, ұрпақ қалдыруын қамтамасыз ететін арнайы қасиеттердің қалыптасуы.
Оқушылар сабақ барысында терминдердің мағынасын дәптерге жазып, мысалдар арқылы түсінігін нақтылайды. Климаттық бейімделуге география пәні мұғалімі Карибаева Айжан Мауленовна қысқаша слайд арқылы шолу жасайды.
Қорғаныш реңдер: табиғаттағы «көрінбеу» және «ескерту» стратегиялары
Қорғаныш рең — ағзаның жаудан сақтануына көмектесетін бейімделулердің маңызды тобы. Ол тек түспен шектелмей, дене пішіні, мінез-құлық және ортаға сәйкес қимыл-қозғалыс ерекшеліктерімен де толықтырылады.
Бүркеніш рең (қорғаушы рең)
Ашық жерлерде тіршілік ететін ағзалардың жауынан қорғануына көмектесетін белгі. Жерге ұя салып, балапан басатын құстардың (шіл, құр, бөдене, сайрауық және т.б.) реңі мекен ету ортасына ұқсас келеді. Сол себепті олар ұяда қозғалыссыз жатқан кезде жауына байқалмайды.
Жұмыртқа қабығындағы секпіл дақтар мен жаңа шыққан балапандардың түсі де орта жағдайына сәйкес болады. Ал ұясына ешкім жете алмайтын биік құзға ұя салатын құстарда немесе жұмыртқасын жерге көметін түрлерде жұмыртқа қабығында теңбіл дақтар жиі байқала бермейді.
Жыл мезгіліне байланысты түктің түсінің өзгеруі — бүркеніш реңнің айқын көрінісі: ақ түлкі, ақкіс, аққоян, ақ шіл қыста қар түстес ақ болады.
Жасырушы рең
Жануардың дене пішіні мен реңі айналадағы заттарға барынша сәйкес келеді. Мысалы, каллима туысына жататын ересек көбелектің қанаты жапырақтың пішіні мен жүйкеленуін елестетеді; ал дернәсілдері бұтаққа жабысып, қозғалмай тұрғанда бұтақтан аумайды.
Бұл бейімделу әсіресе жеке дамудың бастапқы кезеңдерінде (жұмыртқа, дернәсіл, балапан), сондай-ақ баяу қозғалатын немесе қолайсыз жағдайда тыныштық күйге өтетін жануарлар үшін өте маңызды.
Кейбір жануарлардың басқа ортаға түскенде реңін тез өзгерту қабілеті тұқым қуалайды (мысалы, құбылғы, камбала, ешкіемер және т.б.).
Сақтандырушы рең
Улы, шағатын немесе күйдіретін жәндіктерге тән. Реңі бірден көзге түсетіндей ашық, түрлі түсті, айқын болады және жауға «қауіпті» екенін ескертеді.
Мысалы, ханқыз қоңызы улы, ащы, сарғыш күйдіргіш сұйықтық бөледі — сондықтан құстар көбіне оған жоламайды. Бал арасы, түкті ара, жабайы аралар және кейбір улы жыландардың реңдері де қорғаныш қызметін атқарады.
Сақтандырушы рең мінез-құлықпен де толықтырылуы мүмкін: кейбір қоңыздар қауіп төнгенде «өлгендей» болып, біраз уақыт қимылсыз қалады.
Еліктеуші рең (мимикрия)
Мимикрия (грекше mimikos — «еліктегіш») — қорғанышы әлсіз ағзалардың табиғаттағы белгілі бір өлі немесе тірі нысандарға, не қорғанышы күшті әрі жеуге жарамсыз түрлерге ұқсап кетуі.
- Гүл шыбынының жабайы араға ұқсауы
- Усыз жыландардың улы жыландарға ұқсауы
- Теңіз атбас балығы мен инебалық пішіндерінің балдырға ұқсауы
Мұндай ұқсастық жауынан сақтанып, тірі қалуына мүмкіндік береді.
Қосымша қорғаныш реңдер және мінез-құлықтық бейімделулер
Қызықтырушы рең
Әсіресе көбею кезеңінде пайдалы: реңі өте әдемі, көз тартарлық болып, өз дараларын тартады. Мысал ретінде қызыл «орденді» көбелектерді, көгілдір қанатты шегірткелерді, қосаяқтарды және кейбір құстар қораздарының айқын реңдерін атауға болады.
Кәдімгі жағдайда олардың реңі мекен ету ортасына ұқсас болып, жауына байқалмай өмір сүруге көмектеседі.
Қауіп төндіруші рең және айбар көрсету
Кейбір жануарлар қауіп төнгенде жауын үркіту немесе абдырату үшін дене қалпын өзгертіп, айбар шегеді.
- Кең алқымды жылан қауіп төнсе басын тік ұстап, алқымын жалпайтып, кеңейтеді.
- Түкті бүйі алдыңғы аяқтарын көтеріп, құрсағын жерге тіреп қорғаныс қалпына өтеді.
- Қарақоңыз тиіп кетсе, басын жерге тіреп, құрсағын көтеріп, жағымсыз иіс бөледі.
- Құлақты кесіртке тері қатпарларын жазып, аузын ашып, өзін ірі көрсетеді.
- Дәуіт қанатын жазғанда көзге ұқсас дақтары көрініп, жауын үркітеді.