Абайдың бесінші қара сөзіБЕСІНШІ СӨЗКөкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпейді, бойды шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз болып ағады
Абайдың бесінші қара сөзі
Көкірек толған қайғы адамға өз-өзін билеуге мұрша бермейді: бойды шымырлатып, буынды құртады; кейде көзден жас болып ағады, кейде тілден сөз болып төгіледі.
Қазақтардың: «Әй, Құдай, жас баладай қайғысыз қыла гөр!» деп тілек тілегенін өзім де көрдім. Бірақ мұның астарында — өзін жас баладан да «есті» санап, еш нәрсені елемейтіндей болып көрінуге тырысқан, сонымен бірге «қайғылы кісі» кейпіне енген мінездің нышаны бар.
Қайғының сыры мақалдан танылады
Оның «қайғысы» не екенін мақал-мәтелдерінен-ақ аңғаруға болады. Мысалы, мынадай сөздер жиі айтылады:
- «Түстік өмірің болса, күндік мал жи»
- «Өзіңде жоқ болса, әкең де жат»
- «Мал — адамның бауыр еті»
- «Малдының беті — жарық, малсыздың беті — шарық»
- «Ер азығы мен бөрі азығы — жолда»
- «Ердің малы — елде, еріккенде — қолда»
- «Берген перде бұзар»
- «Алаған қолым — береген»
- «Мал тапқан ердің жазығы жоқ»
- «Байдан үмітсіз — Құдайдан үмітсіз»
- «Қарның ашса, қаралы үйге шап»
- «Қайраны жоқ көлден без, қайыры жоқ елден без»
Осындай сөздер көп, есепсіз толып жатыр.
Абай түйіні: қам — мал үшін, бірақ жолы — бұра
Бұл мақалдардан шығатын қорытынды айқын: қазақ тыныштық үшін, ғылым үшін, білім үшін, әділет үшін қам жемейді; қам жесе — мал үшін жейді. Бірақ сол малды қалай табуды білмейді. Бар білетіні — малы барды алдап алу, не мақтап алу; бермесе, онымен жауласып кету.
Тіпті малы болса, әкесін де жау көруді ұят санамайды. Әйтеуір ұрлық, қулық-сұмдық, тіленшілік — соған ұқсас қылықтың қайсысын болса да істеп жүріп мал тапса, оны «жазалы» демеу керек сияқты көрінеді.
Бұлардың жас баланың ақылынан несі артық? Жас бала болса, қызыл ошақтан қорқушы еді; бұлар тозақтан да қорықпайды. Жас бала ұялса, жерге кіре жаздайтын; бұлар еш нәрседен ұялмайды. Сол ма «артқаны»?
Қолымыздағыны үлестіріп, талатып жібермесек, біз де өзі секілді болмасақ, бізден безеді. Іздеген еліміз осы ма?
Ескерту: Абайдың өзге де қара сөздері бар.