Қазақша рефераттар

Сөздерге көптік жалғауын жалғап, екі сөзге дыбыстық талдау жасаңдар

Сабақтың тақырыбы: Дыбыс үндестігі

Сабақтың мақсаттары

  • Білімділігі

    Ауызша және жазбаша жұмыстар арқылы оқушылардың теориялық білімін бекіту, ізденіс жүргізіп, нәтижеге өз бетінше жетуге үйрету.

  • Тәрбиелілігі

    Ана тілін қадірлеуге, білімділікке және сауаттылыққа тәрбиелеу.

  • Дамытушылығы

    Дыбыстық талдау дағдысын қалыптастыру, шығармашылыққа баулу, дұрыс сөйлеуге машықтандыру.

Сабақтың жүру барысы

  1. I. Ұйымдастыру кезеңі

  2. II. Үй тапсырмасын сұрау

    Перфокартамен жұмыс

  3. III. Жаңа сабақ

  4. IV. Жаттығу жұмысы

  5. V. «Кім жылдам?» ойыны

  6. VI. Венн диаграммасы

  7. VII. Қайталау

    Сауалнама

  8. VIII. Семантикалық кестемен жұмыс

  9. IX. Үйге тапсырма

  10. X. Бағалау

Үй тапсырмасын тексеру: «Ой қозғау»

Сұрақ

Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшаларды атаңыз.

Перфокартамен жұмыс

Төмендегі қосымшаларды белгілеңіз.

-мен -шы -паз -нікі -лар -дай -қой -дың -ты -тың -кер -хана

Жаңа сабақ: Дыбыс үндестігі

Негізгі түрлері

  • Ілгерінді ықпал

    Көрші дыбыстардың алғашқысы соңғысын өзіне ұқсата әсер етеді.

  • Кейінді ықпал

    Кейінгі дыбыс алдыңғы дыбысқа әсер етеді.

  • Тоғыспалы ықпал

    Қатар тұрған екі дыбыс бір-біріне бірдей ықпал етеді.

Ережелер мен мысалдар

Ілгерінді ықпал

Қатаң → қатаң, ұяң → ұяң, дауысты/үнді → ұяң не үнді.

тас → тастан жаз → жазға адам → адамнан

Кейінді ықпал

Кейінгі дыбыс алдыңғы дыбысты өзгеріске ұшыратады.

жап → жабу сабақ → сабағы кітап → кітабы

Тоғыспалы ықпал

Екі дыбыс өзара ықпал етіп, екеуі де өзгеруі мүмкін.

Шайтанкөл → Шайтаңгөл
тасжарған → ташшарған
Досжан → Дошшан

Семантикалық тірек

Дыбыс үндестігі

Ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал түрлеріне бөлінеді.

Талдау дағдысы

Түбір мен қосымшаны ажыратып, дыбыстардың әсерін анықтау.

Дәлелдеу

Ережені мысалмен негіздеу және қорытынды жасау.

Кітаппен жұмыс

328-жаттығу

Сөздерге көптік жалғауын жалғап, екі сөзге дыбыстық талдау жасаңыз.

Нәтиже үлгісі:

түбір + қосымша → дыбыстардың өзгерісі → ықпал түрі

329-жаттығу

Сөздердің түбірі мен қосымшасын ажыратыңыз. Бір-біріне әсер ететін дыбыстардың алдыңғысын бір рет, кейінгісін екі рет сызып, дыбыстық талдау жасаңыз.

«Кім жылдам?» ойыны

Тапсырма

Берілген сөздердің түбірі мен қосымшасын ажыратып, дыбыс үндестігінің түрлеріне жіктеңіз.

1-қатар

  • бесігі
  • теуіп
  • табаққа
  • кітабым
  • қолға

2-қатар

  • табағы
  • жауып
  • серігі
  • баладан
  • дәптерім

3-қатар

  • жазығы
  • тауып
  • кітабы
  • қаладан
  • жазба

Венн диаграммасы арқылы салыстыру

Буын үндестігі

  • Дауысты дыбыстардың жуан-жіңішкелігіне қатысты үндестік.
  • Қосымшаның жалғануында негізгі бағдар болады.

Ұқсастығы

  • Екеуі де тілдің табиғи дыбыстық жүйесін сақтайды.
  • Айтылым мен жазылым мәдениетін қалыптастырады.

Дыбыс үндестігі

  • Дауыссыз дыбыстардың өзара ықпалы арқылы жүзеге асады.
  • Ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпалға бөлінеді.

Қайталау: сұрақ-жауап

Дыбыс үндестігі дегеніміз не?
Көрші дыбыстардың бір-біріне ықпал етіп, дыбыстық өзгеріс тудыруы.
Ол нешеге бөлінеді?
Үшке бөлінеді: ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал.
Ілгерінді ықпал дегеніміз не?
Алдыңғы дыбыстың кейінгі дыбысқа әсер етуі.
Кейінді ықпал дегеніміз не?
Кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа әсер етуі.
Тоғыспалы ықпал дегеніміз не?
Қатар тұрған екі дыбыстың бір-біріне тең дәрежеде ықпал етуі.

Сауалнама

Төмендегі тапсырмалар арқылы фонетика бойынша білімді бекітіңіз.

  1. 1. Тіл дыбыстарын тіл білімінің қай саласы зерттейді?

    • а) Лексика
    • ә) Морфология
    • б) Фонетика

  2. 2. Қазақ тілінде қанша дыбыс бар?

    • а) 37
    • ә) 35
    • б) 42

  3. 3. Дыбыстар өкпеден шыққан ауаның шығуына қарай нешеге бөлінеді?

    • а) 3
    • ә) 2
    • б) 4

  4. 4. Дауысты дыбыстар тілдің қатысына қарай қалай бөлінеді?

    • а) жақты-жақсыз
    • ә) жуан-жіңішке
    • б) ашық-қысаң

  5. 5. Дауысты дыбыстың үш түрі кездесетін сөзді табыңыз.

    • а) биылғы
    • ә) балапан
    • б) өнерпаз

  6. 6. Бірыңғай ашық дауысты дыбыстарды табыңыз.

    • а) а, ө, ә
    • ә) о, ұ, ы
    • б) е, ы, э

  7. 7. Жуан дауыстылар қалай жасалады?

    • а) тілдің ұшы кейін тартылып, үсті дөңестенуі арқылы жасалады
    • ә) еріннің дөңгеленіп, алға қарай созылуы арқылы жасалады
    • б) езудің кейін тартылуы арқылы жасалады

  8. 8. Жақтың тар ашылуы арқылы жасалған дауыстыларды табыңыз.

    • а) ы, і, и, ү, у, ұ
    • ә) ө, о, ұ, ү, у, ы
    • б) ә, е, и, о, ө, у

  9. 9. У әрпі қай қатарда дауыссыз болып тұр?

    • а) бауыр
    • ә) табу
    • б) қурай

  10. 10. Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстардың саны қанша?

    • а) 12
    • ә) 23
    • б) 25

  11. 11. Дұрыс жазылған сөзді табыңыз.

    • а) ансамблге
    • ә) секретарьы
    • б) парктен

  12. 12. «-ог, -уг, -рг» дыбыстарына аяқталған сөздерге қосымша қалай жалғанады?

    • а) жіңішке
    • ә) жуан
    • б) үндіден басталады

  13. 13. «Өнер…» сөзіне қай қосымша буын үндестігіне бағынбай жалғанады?

    • а) -дікі
    • ә) -паз
    • б) -ден

  14. 14. Буын үндестігі деген не?

    • а) дауыссыздар үндестігі
    • ә) тоғыспалы ықпал
    • б) дауысты дыбыстар үндестігі

  15. 15. Буын үндестігі сақталған сөзді табыңыз.

    • а) саудагер
    • ә) балгер
    • б) жәдігер

Автор туралы

Атырау облысы, Жылыой ауданы, Тұрғызба ауылы, №4 М. Әуезов атындағы жалпы орта білім беретін мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Мұқанғалиева Мария Арыстанқызы.

Құжат

Слайдты жүктеу (материалға қосымша ретінде).

Ескерту:

Сілтеме немесе файл атауы енгізілгенде, осы блокқа орналастыруға болады.