Көптік жалғауын қабылдайтын зат есімдері бар өлең шумақтарынан мысал тауып айт
Қазақ тілі · 7-сынып
Морфология. Зат есімнің түрленуі. Көптік жалғау
Бұл сабақта морфология саласы таныстырылып, зат есімнің түрлену жолдары қарастырылады. Негізгі назар — көптік жалғаудың қызметі, тұлғалары және қолданыс ерекшеліктері.
Білімділік мақсаты
Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің грамматикалық қасиеттерін ашу.
Дамытушылық мақсаты
Оқушылардың өз бетімен іздену қабілетін дамыту, еркін сөйлеуге баулу, ойды дәл әрі нақты жеткізуге дағдыландыру.
Тәрбиелік мақсаты
Өнер мен білімге қызығушылықты арттыру, адамгершілікке баулу.
Жаңа тақырып: Морфология
Морфология (грек тілінен — «форма») — тілдегі сөздердің формаларын, сөзге қатысты грамматикалық мағыналарды зерттейтін тіл білімінің саласы. Бұл бөлім сөздердің өзгеруі мен түрлену заңдылықтарын қарастырады.
Зат есім және оның ерекшеліктері
Ой қозғау сұрақтары
- Зат есімнің мағыналық ерекшелігі қандай? Ол нені білдіреді?
- Жалқы есім мен жалпы есімнің айырмашылығы неде?
- Жалқы есімдер қалай жазылады?
- Қазақ тілінде жалғаудың қанша түрі бар?
Зат есім нені білдіреді?
Зат есім — заттың атын білдіретін сөз табы. Сұрақтары: Кім? Не?
Зат есім қалай түрленеді?
Зат есімді түрлендіретін тұлғалар — оның жалғаулары.
- Көптік
- Тәуелдік
- Септік
- Жіктік
Жалғаудың қызметі
1) Өзі жалғанған сөзге белгілі бір грамматикалық мағына үстейді.
2) Өзі жалғанған сөзді басқа сөзбен байланыстырады.
Жіктелу ерекшелігі (ескерту)
Зат есім көптеледі, тәуелденеді, септеледі, ал жіктелуі көбіне адамға қатысты қолданылады:
Мысал: Мен бала-мын, сен бала-сың, сіз бала-сыз, ол — бала.
Кейде салыстыру мәнінде қолданылған зат есімдер де жіктелуі мүмкін:
Мен асқар таумын, сен төбесің.
Сен темірсің, мен көмірмін, еріткелі келгенмін.
Көптік жалғау
Негізгі қызметі
Үндестік заңына сай көптік жалғаудың бір түрі жалғанып, заттың көптігін білдіреді.
Мысалдар: оқушы-лар, үй-лер, қаз-дар, мектеп-тер.
Қосымша мағынасы
Көптік жалғау кейде тек «көп» ұғымын ғана емес, сол заттың көпке ортақтығын да білдіреді.
Үйлеріңе қайтыңдар.
Қонақтар шайларын ішті.
Зейнептер есік алдында тұр. (Бұл жерде «Зейнеп» көп емес, «Зейнеп және қасындағылар» мағынасы меңзеледі.)
Жаңа сабақты меңгерту тапсырмалары
36-жаттығу
- 1Мәтінді түсініп оқып, Тоныкөк — өздеріңе белгілі Орхон жазуының авторы екенін анықтаңдар.
- 2Мәтіннен зат есімдерді тауып, оларға жалғанған жалғаулардың түрін ажыратыңдар.
37-жаттығу
- 1Көп нүктенің орнына тиісті көптік жалғауларын қойып жазыңдар және қай үндестік заңына сай жалғанғанын түсіндіріңдер.
- 2«Боз інгеннің күйі» шығармасын тыңдап, алған әсерлеріңді жазбаша түрде баяндаңдар.
Деңгейлік тапсырмалар
I деңгей
Көптік жалғауын қабылдайтын зат есімі бар бір сөйлем құраңдар және оған морфологиялық талдау жасаңдар.
II деңгей
Көптік жалғауы бар зат есімдер кездесетін өлең шумақтарынан мысал тауып айтыңдар.
Үлгі:
Қазақтың ірілері, Абайдың інілері — Сәкен, Ілияс, Бейімбет.
III деңгей
Төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер: бұл кісілер саған кім болады және жауаптағы сөздер қай сөз табына жатады?
Бұлар кімдер?
- Ағаларыңның жұбайлары саған кім болады?
- Әпкелеріңнің күйеуі ше?
- Шешеңнің туыстары ше?
- Әкеңнің балдыздары ше?
- Шешеңнің сіңлісінің баласы ше?
Сабақты қорытындылау
Қорытынды сұрақтар
- Зат есім қалай жасалады?
- Көптік жалғау нені білдіреді?
Үй тапсырмасы
Жазба жұмысы
Көптік жалғауын қабылдайтын зат есімдерді қатыстырып, қазақтың салт-дәстүріне байланысты шағын шығарма жазыңдар.
38-жаттығу
Мәтіннен көптеліп тұрған және көптелмейтін зат есімдерді тауып, көптелмеу себебін түсіндіріңдер.
Ереже
Көптік жалғау және зат есімнің түрленуі туралы ережені оқып, негізгі анықтамаларды дәптерге қысқаша конспект ретінде түсіріңдер.