Қазақша рефераттар

Ағаш сабағы

Биология • 7-сынып

Ашық тұқымды өсімдіктер: құрылымы, көбеюі және маңызы

Бұл сабақта ашық тұқымды өсімдіктердің (қылқанжапырақтылардың) негізгі белгілері, көбею циклі, морфологиясы және табиғаттағы, шаруашылықтағы маңызы жүйелі түрде қарастырылады.

Сабақтың мақсаты

  • Білімдік: ашық тұқымдылардың тұқымнан көбейетін сүректі өсімдіктер екенін түсіндіру; аналық бүрдегі тұқымбүршіктен жаңа ұрпақтың дамуын меңгерту.
  • Дамытушылық: морфологиялық ерекшеліктерін талдау арқылы ойлау, салыстыру, қорытындылау дағдыларын дамыту.
  • Тәрбиелік: табиғат сұлулығын түсінуге, туған өлкенің өсімдіктерін қорғап, күтіп-баптауға тәрбиелеу.

Әдістер мен формат

  • Топтық жұмыс, көрнекілік
  • Ауызша баяндау
  • Ойын элементтері
  • Сұрақ-жауап
  • Сабақ түрі: аралас сабақ

Көрнекіліктер

  • Интерактивті тақта, слайдтар
  • Плакаттар
  • Кеппешөп үлгілері: қарағай, шырша, самырсын, арша

Сабақ құрылымы

  1. IҰйымдастыру
  2. IIҮй тапсырмасын сұрау
  3. IIIЖаңа сабақ
  4. IVБекіту
  5. VҚорытынды
  6. VIБағалау
  7. VIIҮйге тапсырма

Кіріспе ой

Тоқта, кәззап, шаппа жасыл аршаны,
Жас ұрпақтың жан саясы, аңсары.
Балталауға қайтіп оны қиясың,
Бұл ару ғой — көздің көркі, тау сәні.
Қ. Бекхожин

Ашық тұқымдыларға қысқаша сипаттама

Ашық тұқымды өсімдіктер — негізінен сүректі, көпжылдық өсімдіктер. Оларға ағаштар мен бұталар, әсіресе қылқанжапырақтылар жатады. Олардың басты ерекшелігі — тұқымдары жемістің ішінде емес, бүр қабыршақтарының үстінде ашық орналасады.

Кәдімгі қарағай: морфологиясы мен көбеюі

Кәдімгі қарағай — жарық сүйгіш өсімдік. Тамыры тереңге кетеді, ал орманда өскен қарағай әдетте түзу әрі сымбатты болып қалыптасады. Биіктігі шамамен 40 метрге дейін жетеді.

Тамыр жүйесі

Тамыры — кіндік тамырлы. Жанама тамырлары ұсақ тамыршаларға тармақталып, микориза түзеді.

Жапырақтары

Қылқандары өркенге жұптасып орналасады. Бір бұтақта 2–3 жыл сақталады.

Діңі және шайыр

Ағаш сабағы — дің. Діңінен көп мөлшерде шайыр бөлінеді. Қатып, тасқа айналған сары шайыр янтарь деп аталады.

Көбею мүшелері

Аналық бүрлері қызғылт түсті, аталық бүрлері жасыл-сары болады. Аталық тозаңы жеңіл, желмен таралады.

Көбею циклі (уақыт шкаласы)

  • Желмен келген тозаң аналық бүрдің тұқымбүршігіне түскенде, бүр қабыршақтары жабылады.
  • 13 айдан кейін ұрықтану жүреді.
  • Тұқым шамамен 5 айда пісіп жетіледі.
  • Піскен соң 3 айдан кейін тұқым бүрден төгіледі.
  • Жалпы есеппен тұқымның толық жетілуі шамамен 21 ай уақыт алады.

Қылқанжапырақтылар: маңызды түрлер

Арша

Арша — дара жынысты, екіүйлі өсімдік. Бүрі жұмсақ, шар тәрізді болып, жидекке ұқсайды. Халық арасында «бүржидек» деп те аталады; бүрінен мармелад дайындалады.

Балқарағай

Күзде қылқаны ашық-сарыға боялып, қыста түсіп қалады. Қылқандары шоғырланып орналасады. 400–500 жыл өмір сүреді. Суы бар ортада шірімейтіндіктен көпір, кеме жасауға, сондай-ақ әртүрлі техника бөлшектеріне қолданылады.

Жапырағынан алынатын эфир майы иіссу, сабын, крем өндірісінде пайдаланылады.

Самырсын

Қою жасыл қылқандары топтанып орналасады. Діңі өте берік болғандықтан кеме, үй жиһазы, сондай-ақ музыкалық аспаптар (мысалы, рояль) жасауға қолданылады.

Шырша

Қылқандары төрт қырлы, қошқыл жасыл, қысқа. Өркендерге бір-бірден орналасады және 7–9 жылда түседі. Қылқандары кезектесіп түсетіндіктен, өсімдік жыл бойы мәңгі жасыл болып көрінеді.

Жатаған шырша

Ашық тұқымды бұта. Қалемше арқылы (вегетативті жолмен) көбейеді. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Зеравшан аршасы және қосмасақшалы қылша

  • Зеравшан аршасы: мәңгі жасыл қылқанжапырақты ағаш, өте баяу өседі; шамамен 50 жылдан кейін жеміс береді.
  • Қосмасақшалы қылша: екіүйлі өсімдік.

Жаңа терминдер

Микориза
(микос — саңырауқұлақ, риза — тамыр) саңырауқұлақ пен өсімдік тамырының селбестігі, яғни селбестамыр.
Дің
Ағаштың негізгі сабағы.
Шайырлы өзекше
Шайыр мен эфир майына толы жасушааралық кеңістік.
Бірүйлі
Аталық және аналық жыныс жасушалары бір өсімдікте болады.
Екіүйлі
Аталық және аналық жыныс жасушалары екі бөлек өсімдікте болады.
Эндосперм
Ұрықты қоректендіретін ұлпа.
Эрозия
Топырақтың бүлінуі, құнарлы қабатынан айырылуы.

Сен білесің бе?

  • Шырша: 500 жылда 30–35 м-ге жетеді.
  • Қарағай: 350 жыл өмір сүріп, 36 м-ге дейін өседі.
  • Қайың: 150 жылда 20 м.
  • Емен: 2000 жылда 40 м.
  • Балқарағай: 850 жылда 45 м.

Ең көп жасаған ағаштардың бірі

«Санта Мария» деп аталатын кипарис (самырсын) шамамен 5000 жылға жуық жасқа жеткен. Мексикада өседі. Діңінің шеңбері 49 м шамасында; оны айнала қоршау үшін 27 адам қол ұстасып тұруы керек.

Бекіту тапсырмалары

«Құпия сан» тапсырмасы

Анықтамаларды дұрыс терминдермен сәйкестендіріп, берілген кілт бойынша «құпия санды» табыңыз.

Анықтамалар

  1. Жеміс түзбейді.
  2. Ағаш діңінің су өткізгіш бөлігі.
  3. Селбестамыр.
  4. Ағаш сабағы.
  5. Екіүйлі өсімдік.
  6. Топырақтың бүлінуі.

Терминдер

  1. Ашықтұқымдылар
  2. Дің
  3. Арша
  4. Сүрек
  5. Микориза
  6. Эрозия

Жауабы: құпия сан — 145236

«Алтын қақпа» ойыны

Әр қақпаның сұрағына жауап беріп, келесі деңгейге өтіңіз.

1) Темір қақпа

Тұқымдары қорғанышсыз, қабыршақты бүрде ашық орналасқан өсімдіктер тобы қалай аталады? (Ашықтұқымдылар)

2) Күміс қақпа

Балқарағайдың өзге қылқанжапырақтылардан айырмашылығы неде? (Күзде қылқаны сарғайып, жыл сайын түседі)

3) Алтын қақпа

Қай қылқанжапырақты өсімдіктің бүрінен мармелад дайындалады және оны халық «бүржидек» деп атайды? (Арша)

Қорытынды ой

Табиғаттың тарылтпайық мөлдір кәусар тынысын.
Пәк табиғат — жүрегімнің тамылжыған жырысың.
Ей, адамдар, қалай ғана қатыгездік жасайсың?
Ол — анаң ғой, ал сен — кенже ұлысың!

Бағалау

Әр топтың жетекшісі өз тобындағы оқушыларды бағалау парағы бойынша бағалайды.

Үй тапсырмасы

Оқу: §21.

Жазбаша тапсырма: 3 топқа бөлініп, қылқанжапырақты өсімдіктер туралы қысқаша хабарлама (реферат) жазыңыз:

  • 1-топ: қарағай түрлері
  • 2-топ: самырсын түрлері
  • 3-топ: арша түрлері