Үнтаспадан күй тыңдату
Экскурсия-сабақ жоспары
Көнеден жеткен — домбыра (презентациясымен)
Домбыра — халқымыздың рухани әлемін, тарихи жадын, көркем ойлауын сақтаған қастерлі аспап. Бұл сабақ домбыраның шығу тарихын, түрлерін, құрылысын таныстырып қана қоймай, оның үні мен мәні арқылы ұлттық сана-сезімді күшейтуге бағытталады.
Білімділік мақсаты
Домбыраның шығу тарихы, түрлері және құрылысы туралы жүйелі мағлұмат беру.
Тәрбиелік мақсаты
Домбыраның әсем үні мен оны жасауға қажет шеберлік пен еңбекті ұғындыру арқылы ұлттық құндылықты қастерлеуге тәрбиелеу.
Дамытушылық
Домбыра туралы әндерді үйрену арқылы шығармашылық қабілеттерді дамыту.
Сабақ форматы
Сабақтың түрі: экскурсия сабағы
Көрнекілік: домбыра, үнтаспа, слайд
Негізгі идея
Домбыра — тек аспап емес, ол ұлттың үнін, шежіресін, мінезін жеткізетін мәдени мұра.
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Дауыс жаттығуын жасау.
- Үй тапсырмасын сұрау.
- Ноталарды тақтаға іліп, сұрақ-жауап арқылы бекіту.
Жаңа сабаққа кіріспе: күй тыңдау
Үнтаспадан Н. Тілендиевтің “Ата толғауы” күйі тыңдатылады. Оқушылар күй барысында естілген аспаптарды өздері ажыратып көреді.
Талқылау сұрақтары
- Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары дегенде көз алдыңызға не елестейді?
- Ұлттық аспаптар туралы не білесіз?
Тапсырма
Білгеніңізді қағазға түсіріп, кейін тақта алдында қысқаша түсіндіріп беріңіз.
Домбыраның құрылысы
Домбыраны қолыңызға алғанда “қалай жасалады, кім жасайды, қандай түрлері бар?” деген сұрақтардың тууы заңды. Алдымен аспаптың құрылымын еске түсіреміз:
Шеберханаға шағын экскурсия
Домбыра туралы сұрақтарға жауапты шебер еңбегімен танысудан бастау — қисынды. Шағын шеберханадағы көріністер:
- 1 Домбыра жасайтын шеберхананың жалпы көрінісі.
- 2 Шеберлер қолданатын құрал-сайман (шебердің “қару-жарағы”).
- 3 Шеберлердің жұмыс үстіндегі үдерісі.
Домбыраның шығу тарихы мен түрлері
Домбыра — ерте заманнан бері халқымызбен бірге келе жатқан, рухани жан серігіне айналған музыкалық аспап. Домбырада күй, терме, ән орындалады.
Күй мен терме туралы
Күй, терме — қазақ халқының музыкалық мұрасы. Әр түрлі аспапта орындалуына қарай қобыз күйлері, сыбызғы күйлері және домбыра күйлері деп аталады.
Домбыраның сипаты
Домбыра — екі, кейде үш шекті шертіп немесе қағып ойнайтын аспап. Аймақтық дәстүрге сай пішіні, шанағы, перне саны өзгеріп отырған.
Халық шеберлері домбыраны әр түрлі үлгіде жасаған. Материал ретінде қайың, қарағай, жөке, шырша, үйеңкі сияқты ағаштар қолданылған. Шанақ кейде тұтас ағаштан ойылып, кейде бөлшектерден құрастырылып жасалған.
Перне саны
Алғашында 5–7, кейін 9–19-ға дейін жеткен.
Пішін ерекшелігі
Оңтүстік пен батыста сопақ не дөңгелектеу; орталық, солтүстік, шығыста бұрыштары үшкірлеу.
Бүгінгі мәселе
Домбыра жасауға ортақ мемлекеттік стандарт әлі қалыптаспаған, арнайы зерттеу қажет.
Аңыз арқылы түсіндіру: домбыраның екі ішегі
Домбыраның шығу тегін зерттеуде аңыз-әңгімелерге де сүйенеміз. Этнограф Өзбекәлі Жәнібеков жазбаларында кездесетін аңызда домбыраның екі ішегіне символдық мағына беріледі.
Ертеде бір хан қызының кедей жігітпен көңіл жарастырғанын біліп қойып, жігітті дарға асады. Қыз екіқабат болып, мезгілі жеткенде егіз табады. Мыстан кемпір егіздерді көз көрмес, құлақ естімес алыс жердегі үлкен бәйтерекке апарып, ұлды батысқа, қызды шығысқа қаратып іліп кетеді. Сәбилердің көз жасы тамған бәйтерек солып, нәрестелермен бірге ағаш та қуарады.
Кейін анасы егізін іздеп жүріп сол ағаш түбіне келеді. Құлағына күмбірлеген сарын естіледі. Ағашқа көтеріліп тыңдағанда бәйтерек сынып, ішінің қуыс екенін көреді. Екі басында бұтақтан-бұтаққа керілген екі ішек самалмен тербеліп, әуен шығарады. Анасы сол ағаштан аспап жасап алады: батысқа қараған ішек бостау, шығысқа қараған ішек қаттылау керілген екен. “Астыңғы ішек — жіңішке дауысты қызым Зарлық, үстіңгі ішек — қоңыр дауысты ұлым Мұңлық болсын” деп, екі ішекке ат қойып, күй шығарып тартып кеткен деседі.
Зерттелген деректерде Кемел Ақышев бастаған ғалымдар тобы домбыра бейнесі неолит дәуірінде (шамамен б.з.д. 4000 жыл бұрын) тастарға қашалып түсірілген болуы мүмкін екенін атап өтеді.
Музыка бөлімі: ән үйрену
Келесі кезеңде домбыра туралы ән үйреніледі. Әнді алдымен мұғалім орындап береді, қиын тұстары түсіндіріліп, әуені кезең-кезеңімен үйретіледі.
Жұмыс түрлері
- Ән әуенін меңгеру.
- Дәптермен жұмыс: ән сөзін көшіріп жазу.
- Орындау мәдениеті: дикция, тыныс, екпін.
Қазіргі музыкамен байланыс
Домбыра үні бүгінгі заманда да жаңаша естіледі. Мысал ретінде “Ұлытау” тобының шығармашылығын айтуға болады: орындауларында электрондық гитара, скрипка және ұлттық домбыра үндесіп, заманауи стиль қалыптастырады.
Сұрақ: Қазақстанды әлемге танытып жүрген қай топты білесіздер?
Домбыраның қасиеті: ұғымды бекіту
Оқушылар плакатқа домбыраның өмірлік-тәлімдік құндылықтарын жазады. Төмендегі ойлар талқыланып, дәлелмен толықтырылады:
- Домбыра еңбекқорлыққа үйретеді.
- Домбыра шежірені білуді талап етеді.
- Домбыра адамның ішкі жан дүниесін емдеп, көңілін көтереді.
- Домбыра имандылыққа бастайды.
- Домбыра әдебиет пен өнердің дамуына ықпал етеді.
- Домбыра ізденіске, жарысуға, талдауға баулиды.
Шығармашылық жұмыс
Оқушылар сабақтан алған әсері туралы 5–6 сөйлем көлемінде эссе жазады.
Кеңес: эсседе бүгін тыңдалған күйдің әсерін, домбыра құрылысынан есте қалғанын, шебер еңбегі туралы ойды және домбыраның өмірдегі орнын қамтуға болады.
Қорытынды және бағалау
- Оқушылар жазған ойларын тақта алдында оқиды.
- Жауаптар мазмұны мен белсенділігіне қарай бағаланады.
Үй тапсырмасы
“Домбыра туралы баллада” әнін жаттап келу.