Балалардың тілін және сөздік қорын жетілдіру
Тілдік дидактикалық ойындарды ұйымдастырып өткізудің маңызы
Қазақ халқының ұлы ойшылы Абай Құнанбаев: «Ойын ойнап, ән салмай, өсер бала бола ма?» — деп, баланың өміріндегі ойынның ерекше орнын атап көрсеткен. Ойын — мектеп жасына дейінгі баланың жеке басының дамуына ықпал ететін маңызды тәрбие құралы.
Әлеуметтік дағдылар
Балалар ойын арқылы тез тіл табысып, бір-бірін жақсы түсінеді, ептілік пен ынтымақтастықты үйренеді.
Таным және тәжірибе
Ойын арқылы бала қоршаған ортамен, табиғатпен, қоғамдық құбылыстармен, адамдар еңбегімен және қарым-қатынаспен танысады.
Оқу мотивациясы
Қазіргі динамикалық кезеңде ойын технологиясы оқу процесінде баланың қызығушылығын арттырудың тиімді жолы.
Ойын дегеніміз не?
Ойын — халықтың баланы әдептілікке және сауаттылыққа баулитын құралдарының бірі. Ойын түрлері өте көп: рөлдік ойындар, дене шынықтыру ойындары, сюжеттік ойындар және дидактикалық ойындар. Солардың ішінде ерекше маңыздысы — дидактикалық ойын.
Дидактикалық ойынның басты құндылығы
- Баланың ой-өрісін қалыптастыру және дамыту.
- Адамгершілік сезімін ояту, дұрыс қарым-қатынасқа үйрету.
- Еңбек адамдарына құрмет, өзге ұлт өкілдеріне сыйластық, достық, туған жерге сүйіспеншілік сезімін тәрбиелеу.
Дидактикалық ойындарды тиімді қолдану қағидалары
Мақсат пен мазмұн
Дидактикалық ойындар арнайы мақсатты көздейді және нақты міндеттерді шешеді. Ойынның мазмұны баланың қызығушылығын оятып, белсенділігін арттыруға бағытталуы керек.
Ереже мен түсіндіру
Ойын ережесі балаларға түсінікті, қарапайым және қысқа болуы тиіс. Ереже мен мазмұн дұрыс түсіндірілмесе, балалар қызықпай, зейін қойып тыңдамауы мүмкін.
Көрнекілік пен материал
Дидактикалық материалдар мен көрнекіліктерге ерекше көңіл бөлу қажет: олар ойынның әсерлілігін арттырып, түсінуді жеңілдетеді.
Нәтиже
Дидактикалық ойындарды ұтымды пайдалану сабақтың тартымдылығын күшейтіп, баланың таным қабілетін, логикалық ойлауын кеңейтеді және ынтасын арттырады.
Дидактикалық ойындардың түрлері
Дидактикалық ойындар әдетте үш топқа бөлінеді:
Заттық дидактикалық ойындар
Дидактикалық ойыншықтармен және түрлі ойын материалдарымен ұйымдастырылады.
Үстел үсті ойындары
Лото, домино және басқа да үстел үстінде ойналатын ойын түрлері.
Сөздік дидактикалық ойындар
Сөздік қорды толықтыруға, дұрыс айтуға және байланыстырып сөйлеуге бағытталған ойындар.
Тәрбиеші тәжірибесіндегі бағыттар
Іс-тәжірибеде мен балалармен тілдік дидактикалық сөздік жұмысын жүргізе отырып, оларды айналасындағы заттармен таныстырамын: заттың атауын айтуға, қасиеті мен сапасын, түр-түсін және пішінін ажыратуға үйретемін. Сонымен қатар өмірдегі және қоршаған ортадағы түрлі құбылыстар туралы ұғымдарын дамытып, белсенді тілдік қарым-қатынас жасау дағдысын қалыптастырамын.
Негізгі міндет
Балалардың сөздік қорын жүйелі дамыту.
Жаңа сөздер
Жаңа сөздерді меңгерту және дұрыс қолдануға үйрету.
Бекіту
Үйренген сөздерді нақтылап, байытып, тұрақты қолдануға дағдыландыру.
Тіл дамыту сабақтарында ойындарды қолдану
Баланың тілін дамытуда ауызекі сөйлеуді қалыптастыру, дыбысталу мәдениетіне тәрбиелеу, байланыстырып сөйлеу және сөздік қорды байыту үшін дидактикалық ойындарды сабақта да, сабақтан тыс уақытта да қолдануға болады. Ойындар сабақтың тақырыбы мен мақсатына сай таңдалып, дұрыс ұйымдастырылса, сабақ қызықты әрі әсерлі өтеді.
Сабақтағы мақсаттар
- Сабақты бекіту және меңгерген материалды нақтылау.
- Түсінікті кеңейту, тіл байлығын молайту.
- Баланың шығармашылығын дамыту.
Маңызды ескерту
Әр ойынның шарты балаларға анық әрі қысқа түсіндіріліп, қажетті көрнекіліктер алдын ала дайындалуы керек. Бұл балалардың белсенділігін арттырып, сабақты ұйымдасқан түрде жүргізуге көмектеседі.
Жас ерекшелігіне сай ойын үлгілері
1-кіші топ
Бұл топта дидактикалық ойындардың жеңіл, тез түсінілетін түрлері ойнатылады.
«Дауысын сал»
Ойын шарты: кубик лақтырылып, қай жануар түссе, бала сол жануардың дыбысын салады.
«Қимылын көрсет»
Ойын шарты: айтылған заттың қимылын көрсету (қоян, ұшақ, аю, бақа және т.б.).
«Ғажайып қалта»
Ойын шарты: қалтадан шыққан заттарды атап беру (алма, доп, мысық, орындық және т.б.).
2-кіші топ
1-кіші топқа қарағанда ойындар сәл күрделірек болады: ажырату, топтастыру, салыстыру тапсырмалары көбейеді.
«Жеміс пен көкөністі ажырат»
Ойын шарты: бала жемістер мен көкөністерді ажыратып, тиісті топқа бөледі.
«Үй жануары мен жабайы жануарды ажырат»
Ойын шарты: бала үй жануарлары мен жабайы жануарларды ажыратады.
Ортаңғы топ
Бұл кезеңде сұрақ-жауап арқылы сипаттау, дәлелдеу және сөзді нақты қолдану дағдылары күшейтіледі.
«Тілші»
Ойын шарты: жүргізуші (дайындығы жоғары бала) тақырып бойынша сұрақ қойып, жауаптарды тыңдайды. Мысалы: «Мынау не?» — «Мынау алма». «Алма қандай?» — «Алма қызыл, тәтті (сары, домалақ, үлкен, кішкентай)».
«Құстардың атын ата»
Ойын шарты: суреттегі құстардың атын атап шығу.
«Тазалық бұйымдарын ата»
Ойын шарты: тазалыққа қатысты бұйымдарды атап беру.
Ересек топ және мектепалды даярлық (МАД)
Бұл жаста ойындар күрделірек болып келеді: жүйелеу, жылдам жауап беру, дәл әрі орынды сөз қолдану талаптары күшейеді.
«Мекенін тап»
Ойын барысы: үй және жабайы жануарлардың суреттерін алып, оларды мекеніне орналастыру. Мысалы, үй жануарларын жайлауға, ал жабайы жануарларды орманға орналастыру. Дұрыс орындаған балалар мадақталады, қателескен балаларға түсіндіріліп, көмек көрсетіледі.
«Эстафета»
Мақсаты: балалардың тілін және сөздік қорын жетілдіру, ертегі кейіпкерлері туралы түсінігін кеңейту.
Көрнекілігі: таяқша.
Ойын барысы: балалар дөңгеленіп тұрады. Жүргізуші таяқшаны ұстап тұрып, ертегі кейіпкерінің атын айтады да, таяқшаны келесі балаға береді. Таяқшаны алған бала кейіпкердің іс-әрекетіне байланысты сөз айтып, таяқшаны келесі балаға жылдам береді. Таяқша жүргізушіге қайта келгенде, ол жаңа кейіпкер немесе жаңа сөз ұсынып, ойынды жалғастырады.
Ереже: сөз таба алмаса, айып ұпай беріледі. Үш айып ұпай алған бала ойыннан шығады. Ойын соңында айып ұпайы ең аз бала жеңімпаз болады.
Мысал:
- «Ит» — үреді, жүгіреді, үй күзетеді.
- «Мысық» — ойнайды, тышқан аулайды.
Қорытынды
Дидактикалық ойындар баланың қоршаған орта туралы түсінігін кеңейтіп, ойлау қабілетін, логикалық пайымын және тілдік қарым-қатынас дағдыларын дамытады. Оларды жас ерекшелігіне сай, нақты мақсатпен, түсінікті ережемен және сапалы көрнекілікпен ұйымдастыру — сабақтың нәтижелілігін арттыратын негізгі шарт.