Бернштам баскарған экспедиция

1938 жылдан бастап он жыл бойы А.Н. Бернштам басқарған экспедиция Тараз, Қойлық, Талғар, Қарғалы (Қарғалинка), Қарашоқы, Жуантөбе сияқты обалар мен көне орындарда қазба жұмыстарын жүргізді. Экспедиция Тараз бен Испиджаб (Сайрам) арасындағы керуен жолы бойындағы ескерткіштерді картаға түсіріп, ғылыми сипаттамалар берді.

1946 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институты Орталық Қазақстанды зерттеу үшін А.Х. Марғұлан басқарған экспедиция ұйымдастырды. Бұл қадам Қазақстан археологиясын жүйелі түрде зерттеудің бастамасы саналады.

Н.В. Валунский Жезқазған ауданындағы мыс кендерін зерттеп, еңбек құралдарын тапты. Бұл деректер Орталық Қазақстандағы қола дәуірі өндірісінің ауқымын түсіндіруге мүмкіндік берді.

1945–1958 жылдары С.П. Толстова басқарған Хорезм экспедициясы Қызылорда облысының археологиялық ескерткіштерін зерттеді. Экспедиция б.з.д. I мыңжылдықтың екінші жартысынан XIX ғасырға дейінгі кезеңдерді қамтитын жүздеген нысанды тіркеді.

1947 жылы КСРО ҒА мен Қазақ КСР ҒА ұйымдастырған экспедиция С.С. Черниковтың басқаруымен Шығыс Қазақстанды зерттеуді бастады. Өскемен және Бұқтырма су электр станцияларының су қоймасы аймақтарында қазба жұмыстары жүргізілді.

1955 жылы Щүлбі су электр станциясының су қоймасы маңында және Семей облысында экспедициялық жұмыстар жалғасып, қола дәуірі қорғандары картаға түсірілді. Осы деректер арқылы ежелгі Шығыс Қазақстанның тарихи даму бағыттары болжамданды.

А.Н. Бернштам басқарған экспедициялар Оңтүстік Қазақстанда — Сырдария, Келес, Шу өзендері бойында — кең көлемді қазба жұмыстарын жүргізіп, жоспарларды түсірді, ескерткіштерге ғылыми анықтамалар берді және көне қала орындарынан көптеген заттай материал жинады.

Зерттеу қорытындылары ежелгі тұрғындардың Оңтүстік Қазақстанда пайда болуын сырттан отарлау үдерісімен емес, қоғамдағы өндіргіш күштердің қалыптасуымен байланысты түсіндіруге негіз қалады. Құндытоғай, Бөржар, Тамды аумақтарында да зерттеулер жүргізілді.

1948 жылы О.А. Кравцова-Гракова басқарған Мемлекеттік тарих музейінің экспедициясы Қостанай облысындағы Садчиково ауылында қола дәуірінің материалдарын зерттеді. Осы кезеңнен бастап Саратов мемлекеттік университеті мен Саратов облыстық музейі И.В. Синицин жетекшілігімен Нижнее Поволжье және онымен жалғасқан Батыс Қазақстан аумақтарында археологиялық зерттеулер жүргізді. Экспедиция жинақтаған деректер қола дәуірінен бастап Алтын Орда кезеңіне дейінгі материалдарды қамтыды.

1954 жылы Қазақ КСР ҒА-ның Тарих, археология және этнография институты К.А. Ақышев бастаған Іле экспедициясын ұйымдастырып, Қапшағай су қоймасы аймағында қазба жұмыстарын жүргізді. Экспедиция Іле өзенінің оң және сол жағасын зерттеп, көптеген ескерткішті тіркеп, картаға түсірді. Табылған материалдардың басым бөлігі үйсін кезеңіне жатады.

1954–1956 жылдары тың жерлерді игеруге байланысты қосымша археологиялық жұмыстар кеңейді: үш жыл ішінде 10 экспедиция 10–15 облысты қамтып, көне дәуірге жататын жүздеген жаңа ескерткіш анықтады. Шамамен 600 оба қазылып, қазақ халқының этногенезін нақтылауға көмектесетін антропологиялық материалдар алынды.

А.Х. Марғұланның көпжылдық зерттеулері Орталық Қазақстандағы алғашқы қоғамның қалыптасуы мен ыдырауы, оның тарихы мен мәдениеті туралы мол материал берді. Орталық Қазақстанды Андрон мәдениетінің қалыптасу орталығы деп қарастыруға негіз бар, ал Жетісу — сақ-үйсін тайпаларының материалдық мәдениетінің маңызды ошағы ретінде танылды.

Ортағасыр дәуірінде Қазақстанның мәдени орталығы негізінен Оңтүстік Қазақстан аймақтарына ауысты. Сырдария, Шу, Талас өзендері бойында отырықшы-егіншілік елді мекендер дамыды. Ескерткіштердің көптігі бұл өңірді феодалдық қатынастарды, отырықшы және көшпелі қоғамдардың өзара байланысын зерттеудің негізгі алаңына айналдырды.

Археолог А. Алпысбаев Үлкен және Кіші Қаратауды зерттеп, төменгі палеолит тұрақтарын және алғашқы қауым қолданған құралдарды тапты. Осы деректер Қазақстан аумағында алғашқы адам шамамен 100 мың жыл бұрын мекендегенін көрсетуге мүмкіндік берді.

1959 жылы Ақтөбе өңірі мен Оңтүстік Қазақстандағы Баба-Ата елді мекендерінде зерттеу жұмыстары аяқталып, жақсы сақталған күмбезді сарайлар мен тұрғын үйлер туралы маңызды мәліметтер берілді.

Археологиялық материалдар Қазақстан аумағында адамның ежелгі заманнан бүгінге дейінгі өмір кезеңдерін анықтауға мүмкіндік береді. Зерттеушілердің пікірінше, қоғам дамуы палеолит дәуірінен бастап үздіксіз жүріп отырған.

Ежелгі тайпалардың ең жоғары дамыған кезеңдерінің бірі — қола дәуірі. Бұл дәуірге қатысты деректер Қазақстанның барлық өңірінен табылған. Ұзақ уақыт бойы Қазақстанда шаруашылық, сауда, қолөнер және қала мәдениетінің пайда болуы туралы мәселелер толық айқындалмаған еді. Кейінгі зерттеулер Оңтүстік Қазақстанда елді мекендердің қалыптасуын өндіргіш күштердің дамуымен тығыз байланыста қарастыруға негіз берді.

1959 жылы Шардара су қоймасы аймағында қазба жұмыстарын жүргізу үшін Шардара археологиялық экспедициясы ұйымдастырылды. Отрядтарды А.Г. Максимова, М.С. Мерщиев, Б.И. Вайнберг, Д. Юевина басқарды. Экспедиция 1963 жылға дейін жұмыс істеп, бір-біріне жақын орналасқан Ақтөбе-2, Шаушықұм, Ақтөбе-1 сияқты көне қала орындары мен төбелерде, обаларда қазба жүргізді.

Нәтижесінде Сырдарияның орта ағысы аумағы бойынша ежелгі және ортағасыр кезеңдеріне қатысты құнды археологиялық материалдар алынды.