Қазақша рефераттар

Асты сызылған сөздердің ерекшелігін анықта

Асты сызылған сөздердің лексикалық ерекшелігін анықтау

Төмендегі тапсырмаларда берілген сөйлемдерден асты сызылған сөздердің лексикалық ерекшелігін (мағынасы, стильдік реңкі, қолданыс аясы, қысқарған/қарапайым/диалект/одағай т.б.) анықтаңыз.

Мақсат: сөздің сөйлемдегі қызметін ғана емес, оның мағыналық және стильдік сипатын нақтылау (бейтарап па, ауызекі ме, эмоциялық-экспрессивті ме, терминдік пе, фразеологиялық реңкі бар ма, т.б.).

1) Көркем мәтіннен алынған үзінділер

1

— Биыл сен осы жиырма түлкі алғыздың-ау, Ержан. — Жиырмаға жете қойған жоқ әлі… — дейді де, Ержан қолын ақмойнаққа созады. Тағы сылқ-сылқ, тағы бүлк-бүлк… Ақмойнақ қырлы стакандарға тағы да еңкейді. (Ғ. Мүсірепов)

Тапсырма: асты сызылған сөздердің лексикалық ерекшелігін анықтаңыз (қайталау арқылы жасалған дыбыстауыш сөздер, бейнелеуіш-елемеіш реңк, ауызекі реңк, т.б.).

2

Жастау жігіт қойнынан бүктелген қағазды шығарып, Қамилаға қарап күлімсіреді: — Мынаған доңғал басыңды басып жіберші, — деп. — Жоқ, жолдас, кеңсеге бар. Мөрді қалтаға салмаймын, кеңседе болады, — деп Қамила жауапты қысқа қайырды. (Б. Майлин)

Тапсырма: асты сызылған тіркестердің стильдік реңкін және мағынасын көрсетіңіз (ауызекі сөз, тұрмыстық қолданыс, эмоционалды-экспрессивті бояу, т.б.).

2) Сөздердің мағыналық топтары мен бағалау реңкі

Саңырау — құлағында мүкісі бар адам; соқыр — көзі көрмейтін адам; өсекші — сөз қосып айтатын адам.

Тапсырма: асты сызылған сөздердің лексикалық ерекшелігін анықтаңыз (атауыш мағынасы, жағымды/жағымсыз бағалау реңкі, әлеуметтік-этикалық қыры, т.б.).

3) Қысқарған және ықшамдалған тұлғалар (ауызекі қолданыс)

Басың қағыр — басың қалғыр; кеп отыр — келіп отыр; боп па — болып па.

Тапсырма: асты сызылған тұлғалардың ерекшелігін анықтаңыз (ықшамдалу, дыбыстық қысқару, сөйлесу тіліндегі норма, экспрессивтілік, т.б.).

4) Демеулік, қаратпа, сөйлеу мәнері

Баланың сөзін сөз деп, о несі-ай, маған! (Б. Майлин)

Тапсырма: асты сызылған тіркестің эмоциялық реңкін және сөйлеу жағдаятын сипаттаңыз.

— Атың кім? — Кімсің? — Адаммын.

Тапсырма: репликалардағы сөздердің мағыналық нақтылығын, прагматикалық (сұрау/жауап) қызметін және стильдік реңкін көрсетіңіз.

5) Қыстырма сөздер мен қаратпа сөздер

Меніңше, бүгін Алматыда жаңбыр жауады.

Тапсырма: «меніңше» сөзінің қызметін анықтаңыз (қатынас білдіретін қыстырма, сөйлеушінің болжамы/пікірі, т.б.).

— Балақай, сурет сала білесің бе?

Тапсырма: «балақай» сөзінің ерекшелігін көрсетіңіз (қаратпа сөз, еркелету реңкі, ауызекі стиль, т.б.).

6) Одағай сөздер (эмоция, әсер, қимылға үн қосу)

Уау, оһо, шіркін-ай, әттең, а-а-а-а.

Тапсырма: әр одағайдың білдіретін эмоциясын және сөйлеудегі қызметін (таңдану, сүйсіну, өкініш, созылыңқы үн) сипаттаңыз.

Морфологиялық талдау (сөз табы бойынша)

Талдау реті

  1. Сөз табы, жалпы мағынасы.
  2. Морфологиялық белгілері:
    • Бастапқы тұлғасы.
    • Тұрақты белгілері.
    • Тұрақсыз белгілері.
  3. Синтаксистік қызметі.

Зат есім бойынша талдау

Жалпы мағынасы

Заттың, құбылыстың, ұғымның атын білдіреді.

Морфологиялық белгілері

  • Бастапқы тұлғасы: атау септігі, жекеше түрі.
  • Тұрақты белгілері:
    • жалқы есім / жалпы есім;
    • деректі / дерексіз;
    • дара / күрделі.
  • Тұрақсыз белгілері:
    • көптелуі;
    • септелуі;
    • тәуелденуі;
    • жіктелуі.

Талдау үлгісі

Еңлік жанының сезім тамшылары тек ақ өлеңге ғана сияды. (Б. Кәрібаева)

Жанының — зат есім, ұғым атауы.

Бастапқы тұлғасы: жан (не?).

Тұрақты белгісі: жалпы есім, дерексіз.

Тұрақсыз белгісі: тәуелдік жалғауының III жағы, ілік септігінің жалғауы.

Синтаксистік қызметі: кімнің? ненің? сұрақтарына жауап беріп, анықтауыш қызметін атқарады.

Қорытынды тапсырма: берілген мәтіндерден асты сызылған сөздерді теріп жазып, олардың лексикалық ерекшелігін және қажет болса морфологиялық тұлғасын толық талдаңыз.