Сұлтанмахмұт Торайғыров Қамар сұлу романы
Сабақ жоспары
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Қамар сұлу» романы: сабақтың мазмұны мен құрылымы
Бұл материал «Қамар сұлу» романын оқытуға арналған жаңа сабақтың жинақталған жоспары. Мақсат — оқушыларды шығарманың негізгі оқиға желісімен таныстырып, тақырып пен автор идеясын терең ұғындыру, талдау дағдыларын дамыту және ұлттық құндылықтар мен адамгершілік қасиеттерге тәрбиелеу.
Білімділік
Романның оқиға желісін меңгерту, тақырыбын ашу, автор идеясын тану.
Дамытушылық
Ой тастау арқылы ойлау қабілетін, ой-өрісті кеңейту; шығармашылық ізденіске баулу.
Тәрбиелік
Әдет-ғұрыпты тануға, бас бостандық үшін күрес идеясына, әдебиетті сүйіп оқуға, адамгершілікке тәрбиелеу.
Сабақ түрі
Жаңа сабақ
Әдіс-тәсілдер
Түсіндіру, сұрақ-жауап, талдау, СТО (сыни тұрғыдан ойлау), Венн диаграммасы.
Сабақтың жүргізілуі (кезеңдер)
-
I. Ұйымдастыру бөлімі
Оқушыларды сабақтың тақырыбы мен мақсатымен таныстыру.
-
II. Үй тапсырмасын сұрау
«Кім көп біледі?» сайысы арқылы білімді белсенді тексеру.
-
III. «Талдау — табыс кілті»
Берілген тапсырмалар арқылы тілдік және әдеби талдау жүргізу.
-
IV. Мағынаны ажырату
Үзінділерге пікір айту, мазмұнға сәйкес мақал-мәтелдер іріктеу.
-
V. Қорытындылау және бағалау
Ой қорыту, бағалау кезеңі.
-
VI. Үйге тапсырма
С. Торайғыровтың «Қамар сұлу» романы бойынша оқуға және талдауға тапсырма беру.
Үй тапсырмасын сұрау: «Кім көп біледі?» сайысы
5 кезең
I кезең: «Бәйге» (сұрақтар)
- Қазақтың тұңғыш педагог-жазушысы кім?
- Қазақ тіліне тән қанша дыбыс бар?
- Жаңа киімге берілетін сыйлық қалай аталады?
- Қазақтың ұлы ағартушы-ақыны кім?
- Тұңғыш қазақ ғарышкері кім?
- Сөздің мағынасын өзгертетін қосымша қалай аталады?
- Абайдың әжесінің аты кім?
- Асан Қайғы қай ғасырда өмір сүрген?
- Махамбет қай ғасырда өмір сүрген?
- Сөйлемнің тұрлаулы мүшелерін ата.
II кезең: «Тіл — өнер» (мақал-мәтелді толықтыру)
- Адам досымен мықты, ағаш …
- Ата бәйтерек, бала …
- Ер жігіт ел үшін туады, ел …
- Күш білімде, білім …
- Елсіз ел болмайды, жұртсыз …
III кезең: «Тапқырлық» (жұмбақтар)
- Үй бағады, үрмейді; аяғы жоқ, жүрмейді. (Құлып — Lock)
- Есігі бар төбесінде, отырасың келесің де. (Парта — Desk)
- Жаны жоқ болса да, ақылды адам ісін істейді. (Кітап — Book)
- Сусыз піскен ас көрдім, домаланған бас көрдім. (Қауын — Melon)
- Өзі сондай нәзік, су құйсаң кетеді алақанын жазып. (Гүл — Flower)
IV кезең: «Дода» (таңдау сұрақтары)
Блок 1
- Ж. Бабаев «Қара жұмысшылар одағы» қай қалада, қай жылы құрылды? (Верныйда / Петропавлда / Қостанайда)
- «Қосшы» одағы қай жылы құрылды? (1920 / 1921 / 1923)
- Ғани Мұратбаев қанша жыл өмір сүрді? (25 / 22 / 23)
Блок 2
- Қай қала «Мәңгілік қала» деп аталады? (Бағдат / Рим / Қайыр)
- Радионы кім ойлап тапқан? (Попов / Сахаров / Нобель)
- Қай қала «Еуропаның сазды астанасы» деп аталады? (Белград / Париж / Вена)
Блок 3
- А. Құнанбаев кім болған? (Ақын / Ғалым / Мұғалім)
- Балғожа атаның немересі кім? (Мұқағали / Ыбырай / Жамбыл)
- «Қалқаман — Мамыр» поэмасының авторы кім? (Абай / Ыбырай / Шәкәрім)
V кезең: «Жорға» (жедел сұрақтар)
A және Ә нұсқалары
A нұсқасы
- Ең үлкен мұхит?
- Ең көп халық қай мемлекетте тұрады?
- Алматының бұрынғы атауы?
- Еуропада қанша мемлекет бар?
- Су неше градуста қайнайды?
- Еуропадағы ең үлкен мемлекет?
- Биг-Бен қай қалада орналасқан?
- 4 санының түбірі?
- Қанша материк бар?
- «Капитан қызы» шығармасын кім жазды?
Ә нұсқасы
- Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері?
- Қазақ тілінде неше септік бар?
- Мағынасы жақын сөздерді қалай атайды?
- 9 санының түбірі қанша?
- «Что делать» романын кім жазды?
- Абылай ханның шын аты кім?
- «Мұғалім» сөзінің синонимін айт.
- Етістіктің қанша шағы бар?
- Қазақстанның валютасы?
- Қазақстанның рәміздерін ата.
«Талдау — табыс кілті»: тапсырмалар
1) Математикалық тәсілмен талдау
Асты сызылған сөзге математикалық тәсілмен талдау жаса:
8 наурыз — Халықаралық әйелдер күні.
2) «Шәкірт ойы» өлеңіне сатылай кешенді талдау
Қараңғы қазақ көгіне,
Өрмелеп шығып, күн болам!
Қараңғылықтың кегіне,
Күн болмағанда, кім болам?
Мұздаған елдің жүрегін,
Жылытуға мен кірермін!
Мағынаны ажырату
Өлеңнен үзінді бойынша пікір білдіріп, мазмұнына сәйкес мақал-мәтелдерді таңда.
Үзінді
Бір үйде жиюлы екен қазына мал,
Көрсетті бәрін бізге ақсақал шал:
Бұрынғы атамызға сыйға берген,
Біздерде мынадай бар, мынадай бар!..
Пікір
Оқушы пікірі үшін орын.
Сәйкес мақал-мәтелдер
Таңдалған мақал-мәтелдер үшін орын.
Үзінді
Қараңғы қазақ көгіне,
Өрмелеп шығып, күн болам!
Қараңғылықтың кегіне,
Күн болмағанда, кім болам?
Мұздаған елдің жүрегін,
Жылытуға мен кірермін!
Пікір
Оқушы пікірі үшін орын.
Сәйкес мақал-мәтелдер
Таңдалған мақал-мәтелдер үшін орын.
Жаңа сабақ: «Қамар сұлу» романы
Романның композициялық құрылымын, кейіпкерлер жүйесін және идеялық-тақырыптық өзегін саралау оқушыларға шығарманың әлеуметтік мәнін терең ұғынуға мүмкіндік береді.
Шығарма құрылысы (негізгі желі)
- Басталуы: Қамардың бейнесін суреттеу.
- Дамуы: Қамар мен Ахметтің хат алмасуы, Ахмет бейнесі.
- Байланысуы: Нұрымның әйелінің қайтыс болуы.
- Шиеленісуі: Қамардың ұзатылуы.
- Шарықтау шегі: Айықпас дертке шалдығуы.
- Шешімі: Соңғы кездесу, Ахметтің кегі.
Венн диаграммасы (салыстыру үшін материал)
- Ғайша: кедейдің қызы, сүйгеніне қосылады.
- Қамар: байдың қызы, Нұрым алып қашады.
- Жамал: орта дәулетті отбасынан; Ғали қайтыс болған соң, Байжанның босағасына еріксіз барады.
- Айтыскер қыздар туралы ортақ сипат: 15 жастағы қазақ қыздарының қалың малға сатылуы, сүйгенімен қашуы; көп жағдайда трагедиямен аяқталуы.
Тақырып, идея, бағыт
- Тақырыбы
- Әлеуметтік теңсіздік, әйел теңсіздігі.
- Идеясы
- Жастардың бас бостандығы; қыздарды қалың малға сатуға қарсылық.
- Әдеби бағыты
- Реализм, соның ішінде сыншыл реализм.
- Жанры
- Проза (поэзия элементтері араласқан).
Кейіпкерлер
Негізгі
Қамар, Ахмет, Омар, Нұрым.
Қосалқы
Қасен, Жәуке, Жұмабай, Бәтек молда.
Монолог үлгілері (дәйексөз)
Ахметті сүйемін-ақ, сүйгенім үшін осынша күйемін-ақ, ал енді шыдамадым… қараландым.
Ойдағың келді ме, жылы жауап берді ме, Қамар мені сүйді ме, сүйгендіктен күйді ме.
Көркемдік ерекшелік (портрет және мінездеме)
- Қамар: сұлу, сыпайы, биязы, ақкөңіл, сөзге шешен.
- Ахмет: сөзге шешен, ақын, көрікті.
- Омар: қатігез, қатал, зұлым; өз қамын ойлайтын, бай тұқымынан шыққан адам.
Салт-дәстүр және тілдік қабат
Салт-дәстүр
Атастыру, қызды қалың малға сату, жар-жар, үшкіру, кәде беру.
Кірме сөздер (мысалдар)
Орыс тілінен: школа, август, доктор, чахотка.
Араб тілінен: хашарат, күпу, сүре, Ясин.
Парсы тілінен: шаһыбыз.
Мақал-мәтелдер (іріктеме)
Кейіпкерлер мінез-құлқы (мәтіннен ситуациялық талдау)
- Ахметтің зеректігін көре алмай күндеу — іштарлық.
- Қамардың Ахметке деген махаббаты — ақпейілдік.
- Қамардың басына жасалған озбырлық — зұлымдық.
- Қамарды Нұрымның әкетер сәті — үрей.
Шығарма құрылымы (қысқаша, екінші нұсқа)
- Басталуы: Қамарды суреттеу; Қамар мен Ахметтің кездесуі; Ахметтің оқуға кетуі.
- Дамуы: Нұрымның әйелінің қайтыс болуы; Нұрымның Қамарға кісі жіберуі.
- Шиеленісуі: Қамардың ұзатылуы.
- Шарықтау шегі: Науқастануы.
- Шешімі: Ахметпен кездесуі.
Сабақтың қорытындысы
Шығармашылық тапсырма
«Қазіргі қазақ әйелінің моделі» тақырыбында ойталқы ұйымдастыру: «Қазақ әйелі кім, қандай?» сұрағы төңірегінде пікір айту, дәлел келтіру, тұжырым жасау.
Бағалау және үй тапсырмасы
- Бағалау: сабақ барысындағы белсенділік, жауап сапасы, талдау дәлдігі бойынша.
- Үйге тапсырма: С. Торайғыровтың «Қамар сұлу» романын оқу және талдауға дайындалу.
Назар аударатын түйін
«Қамар сұлу» — жеке тағдыр драмасы арқылы қоғамдағы әлеуметтік әділетсіздік пен әйел теңсіздігін әшкерелейтін шығарма. Сабақтың өзегі — көркем мәтінге сүйене отырып, дәлелді талдау жасау және бүгінгі құндылықтармен байланыстыра ой қорыту.