Түрік қағанатының ыдырауы
Бұл материал 6-сыныпқа арналған дәстүрлі сабақ үлгісі ретінде құрастырылды. Мақсат — ерте феодалдық құрылыс кезеңіндегі алғашқы мемлекеттердің бірі болған Түрік қағанаты туралы түсінікті жүйелеу, тарихи оқиғаларды талдау мен қорытындылауға үйрету.
Сабақ тақырыбы
Түрік қағанаты (552–603 жж.)
Сабақ форматы
- Сабақ типі
- Дәстүрлі
- Сабақ әдістері
- Аралас әңгімелеу, сұрақ-жауап, тірек-сызбалар, кестемен жұмыс
- Көрнекіліктер
- Оқулық, карта, тест, сөздіктер жинағы
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Түрік қағанатының құрылуы, дамуы және ыдырау себептері; шаруашылығы мен мәдени өмірінің ерекшеліктері туралы жан-жақты білім беру.
Дамытушылық
6-сыныпта алған білімді дамыту; тарихи оқиғаларды жүйелеу, жіктеу, хронологиямен жұмыс істеу; қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру.
Тәрбиелік
Қазақ даласындағы алғашқы феодалдық мемлекеттік құрылымдардың қазақ халқының халық болып қалыптасуы мен ұлттық мемлекеттілік тарихындағы маңызын түсіндіру.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды түгендеу, назарын сабаққа аудару. Тақтаға Қазақстанның саяси картасы ілінеді және сабақтың мақсаты мен жоспары таныстырылады.
Назар аударту шумағы
Дұрыс отыр партаға,
Назарың сал картаға.
Кімге таныс бұл карта,
Ойыңды бөл ортаға.
II. Жаңа сабақ жоспары
- Түрік қағанатының құрылуы, жер аумағы
- Халқы
- Шаруашылығы
- Мәдениеті
- Түрік қағанатының ыдырауы
III. Түсіндіру (негізгі мазмұн)
Мемлекет тарихы (хронология)
- 542 ж. — тарихи жазбаларда түріктер туралы деректердің кездесе бастауы.
- 545 ж. — Қытай мемлекетінің келісімге елші жіберуі.
- 552 ж. — Түрік қағанатының құрылуы.
- 581 ж. — ішкі соғыстардың басталуы.
- 603 ж. — қағанаттың екіге бөлінуі.
Билеушілер мен тұлғалар
- Бұмын
- Түрік қағанатының негізін қалаған билеуші.
- Анағұй
- Авар билеушісі.
- Қара Еске
- Бұмынның мұрагерлерінің бірі (деректе — ұлы).
- Мұқан
- Билеушілердің бірі (деректе — ұлы).
- Тобо
- Қағанат билеушісі, әскери-саяси оқиғалармен байланысты тұлға.
- Иштемей
- Батыс бағыттағы ықпалды қаған (деректе — Иштеми).
Халқы
Деректе қағанат құрамындағы тайпалар ретінде теле (тирек), сондай-ақ қырғыз, оғыз, ұйғыр, дулу, үйсін сияқты қауымдар аталады.
Негізгі тірек
Теле (тирек) — түрік бірлестіктерімен тығыз байланысты этникалық топ.
Шаруашылығы
Қыстаулар Іле, Шу, Талас, Ертіс және Сырдария бойында орналасқан. Жетісу, Орта Азия және Оңтүстік Қазақстан өңірлерінде, әсіресе Талас маңында егіншілік дамыды.
- Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы
- Өзен аңғарлары мен қалалар маңындағы егіншілік
Мәдениеті
- Киіз үй — көшпелі тұрмыстың негізгі баспанасы
- Ат әбзелдері — әскери және тұрмыстық мәдениеттің маңызды бөлігі
- Жерлеу дәстүрлері — дүниетаным мен салт-ғұрыпты танытатын дереккөз
Қағанаттың ыдырау себептері
- Ішкі қайшылықтар: 581 жылдан бастап билік үшін тартыстар мен ішкі соғыстардың күшеюі.
- Сыртқы қысым: көрші мемлекеттердің шабуылдарының жиілеуі.
- Нәтиже: 603 жылы қағанаттың екіге бөлінуі.
IV. Жаңа тақырыпты игеру тапсырмалары
Тапсырма №1. «Жылдармен жұмыс»
Кестені толтырыңыз: «жыл — оқиға» сәйкестігін анықтаңыз.
| Жылдар | Оқиғалар |
|---|---|
| 542 ж. | ........................................................ |
| 545 ж. | ........................................................ |
| 552 ж. | ........................................................ |
| 552–554 жж. | ........................................................ |
| 555 ж. | ........................................................ |
| 563–567 жж. | ........................................................ |
| VI ғ. 70-жж. | ........................................................ |
| 570–580 жж. | ........................................................ |
Тапсырма №2. «Кім? Қашан? Қалай?»
Кестеге тұлға аты, оқиға болған жыл және оқиғаның қысқаша мазмұнын жазыңыз.
| Тұлға | Жыл | Қысқаша мазмұны |
|---|---|---|
| Бұмын | 552–554 жж. | 10 мың түмен қолмен батысқа жорық жүргізіп, Арал теңізіне дейін жетті; Қытайдан Әмударияға, Ташкенттен Сырдарияға дейінгі аумақтарға ықпалын күшейтті. |
| Тобо | VI ғ. 70-жж. | Түріктер Орхонның жоғарғы ағысындағы Букрат тауларында аварларды екінші рет жеңді. |
Тапсырма №3. Қағанат халқы
«Теле (тирек) — түрік» байланысын түсіндіріп, қағанат құрамындағы тайпаларды атап шығыңыз.
Тірек сөздер
теле (тирек), қырғыз, оғыз, ұйғыр, дулу, үйсін
Тапсырма №4. Шаруашылық түрлері
Көшпелілер
Қыстаулардың орналасуы мен маусымдық қоныс аудару ерекшеліктерін сипаттаңыз.
Жартылай көшпелілер
Қалалар мен егіншілік дамыған аймақтарды көрсетіңіз.
Тапсырма №5. Мәдениет
- Киіз үй: құрылымы мен тұрмыстағы қызметін сипаттаңыз.
- Ат әбзелдері: әскери өмір мен шаруашылықтағы маңызын түсіндіріңіз.
- Жерлеу дәстүрі: негізгі белгілерін атап, қорытынды жасаңыз.
Тапсырма №6. Ыдырау себептері
Бірінші себеп
................................................................
Екінші себеп
................................................................
Нәтижесі
................................................................
V. Сабақты бекіту
«Мен тұлғамын…» рөлдік тапсырмасы
Төмендегі сөйлемдерді жалғастырып, әр тұлғаның тарихи рөлін 2–3 сөйлеммен сипаттаңыз.
1
Мен, Түрік қағанатының тұңғыш билеушісі Бұмын қаған, ....................................................
2
Мен, әкем Бұмынның мұрагері Қара Еске, ..............................................................
3
Мен, Түрік елінің қағаны Мұқан, ........................................................................
4
Мен, Тобо қағанмын. Менің саясатым .....................................................................
5
Мен, Иштемей қаған, ағам құрған ұлы елдің аумағын ..........................................................
VI. Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
- Тақырып бойынша түсінік айту.
- Негізгі даталарды жаттау.
- Түрік қағанатының билеушілерін жатқа білу.
Бағалау
Оқушылардың жауаптары төмендегі өлшемдер бойынша бағаланады: хронологияны дұрыс қолдануы, негізгі ұғымдарды нақты түсіндіруі, себеп–салдар байланысын көрсетуі және қорытынды жасай алуы.