Әсерлі шара балалар мен жастарды Есірткіге қарсымыз
Кіріспе
Дүние есігін ашқаннан кейін ата-анасының қасында еркін өскен жасөспірім уақыт өте келе құрбы-құрдасына көбірек тәуелді болып, олардың ықпалына қарай бейімделеді. Осы кезеңде тұлғалық ерекшеліктері қалыптасып, қоғамдағы орнын сезіне бастайды. Алайда бұл үдеріс кейде қиындықтарды туғызып, әлсіздік, жатсыну немесе қарсы шығу сияқты жағымсыз мінез-құлыққа әкелуі мүмкін.
Жастар үшін ең қауіпті жағдайлардың бірі — темекі, алкоголь, есірткі сияқты зиянды заттарды қолдануға тартылу. Бүгінде бұл әдеттер кең таралып келеді. «Ғасырдың өлім тұзақтары» сияқты еңбектер зиянды әдеттердің салдарын түсіндіріп, олардың алдын алу жолдарын ұсынады.
Негізгі ой: Зиянды әдеттер көбіне орта ықпалы, күйзеліс және ақпараттың дұрыс бағытталмауынан басталады; алдын алу — отбасы, мектеп және қоғамның бірлескен жұмысы.
Темекі
Темекі туралы жалпы мәлімет
Темекі — құрамында никотин және шамамен 4000-ға жуық улы зат бар өсімдік. Шылым темекі жапырағының майдаланған, құрғатылған және қолдануға дайын күйге келтірілген түрінен жасалады. Тұқымы өте майда болғандықтан, әуелі көшеті өсіріліп, кейін егістікке отырғызылады.
Темекінің шығу тегі Америкамен байланысты: Америка ашылғаннан кейін ол Еуропаға кең тараған. Темекі жапырағында танин, шайыр, крахмал және әртүрлі алкалоидтер болады. Солардың ішіндегі ең белгілісі — никотин.
Маңызды: Никотин — улы зат. Никотин сульфаты ауыл шаруашылығында зиянкестерді жою үшін қолданылған. Улы болғандықтан ол медицинада дәрі ретінде қолданылмайды.
Темекінің зияны
- Темекі өкпенің қатерлі ісігі жағдайларының шамамен 90%-ымен байланыстырылып айтылады; сондай-ақ тамақ обыры және миға қатысты қатерлі аурулар тәуекелін айқын арттырады.
- Темекі тартатын адамдардың ағзасына оттегі 15–33% дейін аз түсуі мүмкін, бұл ең алдымен ми мен жүрек жұмысына кері әсер етеді.
- Темекі түтінінде мыңдаған зиянды қосылыс бар; олардың бір бөлігі улы және канцерогенді.
- Темекі тартатын адамдар көбіне ертерек қартаяды; өмір сапасы төмендеп, жүрек-қан тамыр жүйесі әлсірейді.
- Темекі көптеген өрттің шығуына себеп болуы мүмкін: жанған шоқ, сөндірілмеген тұқыл және қауіпсіздік ережелерін сақтамау үлкен қауіп тудырады.
- Темекі құрамындағы кейбір заттар (мысалы, ауыр металдар және радиоактивті элементтер туралы деректер) жасушаларға зақым келтіруі мүмкін.
Есте сақтаңыз: Күніне бір қорап темекі тарту ұзақ жылдар бойы тыныс алу жүйесіне, қан тамырларына және жалпы ағзаға ауыр жүктеме түсіреді.
Алкоголь
Ішімдікке құмарлық неліктен пайда болады?
Зерттеулерде адамдардың ішімдікті көбіне көңіл көтеру үшін қолданатыны айтылады. Ойын-сауық орындарының көптігі де осы үрдісті күшейтеді. Бұған қоса, жаңа жыл, той-думан, туған күн сияқты жиындарда ішімдік «қалыпты нәрсе» ретінде қабылдануы мүмкін.
Тағы бір кең тараған себеп — күйзелісті басу. Көңіл күй төмен болғанда, жұмыс жүрмей қалған сәтте, шаршағанда, қаржы тапшылығы мен тұрмыстық қиындықтар қысқанда адам уақытша жеңілдік іздеп ішімдікке жүгінеді. Бірақ ішімдік мәселені шешпейді; керісінше жағдайды ушықтыруы ықтимал.
Ішімдіктің денсаулыққа зияны
Жүрекке әсері
Алкоголь қан тамырларын уақытша кеңейткенмен, жүрек соғысын бұзып, қан айналымын әлсіретуі мүмкін. Бұл тамырлардың қатаюына, қан қысымының көтерілуіне, сал ауруына және ауыр жағдайларда өлімге дейін апаруы ықтимал.
Бауырға әсері
Бауыр жасушаларының майлануына, қабынуына және бауырдың ұлғаюына әкелуі мүмкін. Бауыр ағзаны зиянды заттардан қорғайтын негізгі мүше болғандықтан, оның әлсіреуі көптеген ауруға төтеп беруді қиындатады.
Бүйрекке әсері
Алкогольдің кез келген түрі бүйрек қызметін бұзуы мүмкін. Зәрдің көп бөлінуіне ықпал ететін сыра ағзаны сусыздандырып, бүйрекке қосымша салмақ түсіреді; қабынуға және зәр құрамының бұзылуына әкелуі ықтимал.
Асқазан мен ішекке әсері
Алкоголь асқазанның ішкі қабатын тітіркендіріп, гастрит пен жараға соқтыруы мүмкін. Ас қорыту нашарлап, тәбет төмендейді; ішек қабынуы мен жалпы қорыту жүйесінің бұзылыстары жиілейді.
Миға әсері
Ойлау, есте сақтау, өзін-өзі бақылау әлсірейді. Үйлесімді қимыл-қозғалыс бұзылып, адамның не істегенін бағамдауы қиындайды.
Жүйке жүйесіне әсері
Жүйке талшықтары нәзік болғандықтан, алкоголь оларды тез әлсіретеді. Діріл, үрей, ашушаңдық, ұйқының бұзылуы күшеюі мүмкін; ауыр жағдайда сал ауруына дейін апарады.
Алкогольдің ағзаға сіңуі және тәуелділік
Спиртті ішімдік қабылданған соң аш ішек арқылы қанға өтеді. Қандағы алкоголь мөлшері артқан сайын мидың қызметі төмендейді. Бұл көрсеткіш ішілген уақытқа, адамның дене бітіміне, жынысына, метаболизміне және асқазандағы тағамның түрі мен мөлшеріне байланысты өзгеріп отырады.
Маңызды тұжырым: Алкоголь қанға сіңгеннен кейін оны «бейтараптандыратын» тағам немесе сусын жоқ. Кейде жеміс қанты оның ағзадан шығуын жылдамдатуы мүмкін, бірақ бұл қауіпсіздік кепілі емес.
Ересек адамның ағзасы шамамен сағатына 8,5 г алкогольді ыдыратып, шығара алады деп қарастырылады. Дегенмен бұл көрсеткіш жеке ерекшеліктерге — дене салмағына, жынысына, генетикасына, бауыр-бүйрек жұмысына — қарай өзгеруі мүмкін.
Психикалық тәуелділік кезінде адам ішімдік ішпеген күндері мазасызданып, ашуланшақ болады. Физикалық тәуелділік күшейгенде ішімдікті тоқтату жағымсыз белгілер тудырады: әлсіздік, тершеңдік, діріл, ұйқының бұзылуы, тәбеттің төмендеуі, ауыр жағдайда елестеу және сананың шатасуы. Тәуелділікке «бір ғана дәрі» жоқ, бірақ маман бақылауымен ем қабылдау асқынудың алдын алып, сауығуға мүмкіндік береді.
Есірткі
Жалпы мәлімет
«Есірткі» ұғымы грек тіліндегі narke (ұйқы, жансыздану) сөзінен тараған. Қазіргі түсінікте есірткі және стимуляторлар — адамның орталық жүйке жүйесіне әсер етіп, рухани және физикалық тепе-теңдігін бұзатын, тәуелділікке соқтыратын, тұлғаның психологиялық, әлеуметтік және экономикалық жағдайын қиындататын табиғи немесе синтетикалық заттар.
Есірткінің түрі көп. Көбірек кездесетіндері ретінде апиын, морфин, героин, кокаин, LSD және басқа да синтетикалық заттар аталады.
Есірткі қолданудың негізгі себептері
- Білімсіздік: есірткінің қауіптілігін толық түсінбеу, немқұрайдылық.
- Қызығушылық: ақпараттың әсері, «бір рет көріп көру» ниеті.
- Ойын-сауық ортасы: дискотека және бақылаусыз орта.
- Қысым: теріс ортадағы достардың итермелеуі.
- Еліктеу және «мода»: айналаға ұқсау талпынысы.
- Әлеуметтік-психологиялық факторлар: күйзеліс, жалғыздық, сенімсіздік, болашаққа алаң, өзін дәлелдеуге ұмтылу, отбасылық қиындықтар және кей жағдайда генетикалық бейімділік.
Қауіпті бастау: Есірткімен алғашқы байланыс көбіне көшедегі белгісіз сатушылар арқылы немесе «дос арқылы» пайда болады.
Нашақорлықтың жиі кездесетін белгілері
- Дәрілерді немесе заттарды жасыруға тырысу.
- Теріде ине іздерінің көгеруі/қараюы, көктамыр маңында қабыну белгілері.
- Солғын күй, ұйқылы-ояу жүру, кейде талу; қышынудың күшеюі.
- Қадағаланған кезде мазасызданып, «бірдеңе жоғалтқандай» әрекет ету.
- Көз қарашығының айқын үлкеюі немесе кішіреюі, бос кеңістікке қадалып отыру.
- Белгілі бір уақытта жиі жоғалып кету, түсініксіз ортаға бару.
- Ақшаны күнделікті қажеттіліктен гөрі басқа мақсатқа көп жұмсау; ашушаңдықтың күшеюі.
- Қабылдау уақыты жақындағанда көзден жас ағу, мұрынның ағуы, жиі есінеу сияқты белгілер.
Есірткінің әсерлері
Ми және орталық жүйке жүйесі
Есірткі түрлерінің басым бөлігі ми мен орталық жүйке жүйесіне ең көп зиян келтіреді. Ойлау, ерік күші, өзін-өзі бақылау әлсіреп, мінез-құлық пен әрекет тұрақтылығы бұзылады. Ұйқысыздық, психикалық күйзеліс, ұмытшақтық сияқты мәселелер тереңдеуі мүмкін.
Ас қорыту жүйесі
Жүрек айну, құсу, іштің ауруы, іш қату немесе іш өту, асқазан мен ішектің қабынуы, қан кету және жара сияқты асқынулар пайда болуы ықтимал.
Бауыр және бүйрек
Майлану, қабыну, әлсіреу, уыттардың жиналуы және ауыр бүйрек аурулары қаупі артады. Уытсыздандыру жүйесі бұзылғанда ағза әлсіреп, басқа дерттерге қарсы төзім төмендейді.
Көз және тыныс алу жүйесі
Көрудің нашарлауы, қараңғыда көрмеу, көз қарашығының өзгеруі байқалуы мүмкін. Тыныстың тарылуы, жөтел, тұншығу, тыныс ағзаларының әлсіреуі де жиі кездеседі.
Қан жүйесіне әсері
Қан — өмір үшін ең маңызды жүйелердің бірі. Есірткі қолдану қан айналымына, оттегіні тасымалдауға және жалпы иммундық тұрақтылыққа ауыр салмақ түсіреді.
Бұл қырсықтан қалай құтылуға болады?
Есірткінің алдын алуда ең үлкен жауапкершілік отбасыға түседі. Отбасы — қоғамның іргетасы. Бала өз мәселесін алдымен ата-анасына еркін айта алатын ортада өсуі керек. Бақыт пен сүйіспеншілікті өз отбасынан іздеу, сенімді қарым-қатынас қалыптастыру — қорғаныс факторларының бірі.
Теріс ортадағы достардан алыс жүру, бос уақытты пайдалы өткізу (кітап оқу, мәдени және шығармашылық істер, спорт) маңызды. Тек «ескертумен» шектелу жеткіліксіз болуы мүмкін; әсерлі тәсіл — баланы «Есірткіге қарсымыз!» деген саналы ұстанымға жеткізу. Ол үшін өзіне сенімділікті арттыру, қиындықты жеңу дағдыларын дамыту, өмірлік мақсат қоюға көмектесу қажет.
Ең маңызды қағида: Белгілер ерте байқалса, сауығу мүмкіндігі де жоғары. Сондықтан күмән туындаса, кешіктірмей дәрігерге және мамандарға жүгіну қажет.
Бұл міндеттердің орындалуына мектеп дәрігері, мұғалімдер және ата-ана бірлесе атсалысса, нәтиже тиімді болады. Ем жүргізетін мамандар қажет жағдайда құқық қорғау органдарымен үйлесімді жұмыс істеп, тәуелді адамды жазалау емес, емделуге бағытталған қолдау шараларын ұйымдастыруға көмектеседі.