Балаға ата - анасы көшбасшы
Баланы таяқсыз да тәрбиелеуге болады
Баланы қалай тәрбиелеген дұрыс: таяқпен бе, әлде мақтаумен бе? Кейде айтқан сөз бір құлағынан кіріп, екіншісінен шығып кететін балаға қандай жаза қолданарыңды да білмейсің. Қанша әдіс қолдансаң да, бір кемшілік байқалып тұрады.
Жүйкеге тиген сәтте «желкеден түйіп жіберсем ғана тыңдар» немесе «құйрықтан бір салып жібермесем болмайды» деген ой келуі мүмкін. Бірақ ұрып-соғу тәрбиенің тиімді жолы емес: таяқ жеп өскен бала өзгеге күш көрсетуді қалыпты нәрсе деп қабылдауы ықтимал. Мұндай тәжірибе баланы өзінен кішілерге әлімжеттік жасауға, үлкеннің сөзіне құлақ аспауға бейімдеуі мүмкін.
Негізгі сұрақ:
Баланы жазалау керек пе? Егер керек болса, оны қалай дұрыс жасауға болады — баланы ренжітпей, бірақ шектен тыс еркелетпей?
Кез келген отбасында бала теріс қылық жасаған сәттер болады. Түзету — қажет нәрсе: баланың болашақ мінезі қалыптасуы, «ақ пен қараны» ажыратуы үшін шекара керек. Дегенмен, тәрбие дегеніміз — қорқыту емес. Көп ата-ана баласына дауыс көтермей, қол жұмсамай-ақ тәрбиелегісі келеді, өйткені ешкім баласының жылағанын, ренжігенін қаламайды.
Төмендегі кеңестер жазалауды «таяқпен» емес, тәрбиені «жүйелі, сабырлы, түсінікті ережелермен» жүргізуге көмектеседі.
Таяқсыз тәрбиенің 5 қағидасы
1) Ата-ана — көшбасшы, талап — бірізді
Кәмелетке толмаған бала үшін ата-ана — бағыт беретін көшбасшы. Үй ішінде «бір нәрсеге екі түрлі көзқарас» жиі болса, бала қай ережеге сүйенерін білмей, қайшылыққа үйренеді.
Сабырлы, байсалды, өз іс-әрекетіне жауап беретін ата-ананың соңынан бала да еріп, өз мінезін реттеуді үйренеді. Керісінше жағдайда, бала «қай кезде не өтеді» дегенді байқап, шекараны өзі итермелей бастайды.
Маңызды кезең
4–5 жасқа қарай бала ненің рұқсат, ненің тыйым екенін түсіне алуы керек. Осыған дейін қарым-қатынас дұрыс қалыптасса, кейін үлкен түсініспеушілік азаяды.
Ескерту
2 жас шамасында орынды қалауды ескеру — қалыпты. Ал кез келгенін «сөзсіз орындату» 4–5 жаста тұрақты әдетке айналса, еркелік күшейеді.
2) «Болады» және «болмайды» шекарасын нақтылаңыз
Дұрыс тәрбие — нақты шекара. Шекара баланың өмірін қиындатпайды, керісінше жеңілдетеді: ол қандай қадам дұрыс, қандайы қате екенін түсініп өседі.
Кеше тырнақ тістемеуді немесе қолын аузына салмауды ескерттіңіз бе — бүгін де байқасаңыз, тағы ескертіңіз. «Қанша айттым, бәрібір тыңдамайды» деп бір-екі күннен кейін қол сілтесеңіз, балаға «кейде болмайтын нәрсе де болады» деген сигнал бересіз.
Ереже: Бір рет қойған шекара — кейін де сол күйі сақталуы керек. Бірізділік жоқ жерде бала шатасады, ал шатасқан бала жиі қарсыласады.
3) «Болмайды!» деп айғайламаңыз — сабырмен шектеңіз
Бала — отбасының толық мүшесі. Оның да өз орны мен құқығы бар. Бірақ отбасындағы қарым-қатынаста шекара міндетті түрде болуы тиіс.
Балаңыздың әрекеті ыңғайсыздық тудырса, оған шектеу қойған дұрыс. Алайда бірден түріңізді өзгертіп, айғайға басу — нәтижелі әдіс емес. Оның орнына баланың назарын басқа іске аударыңыз немесе бала тілімен, түсінікті сөзбен неліктен олай жасауға болмайтынын түсіндіріңіз.
Жұмсақ, бірақ нық сөйлем үлгілері
- «Мен бұған ыңғайсызданып тұрмын. Қазір мұны тоқтатамыз.»
- «Бұлай ойнауға болмайды. Мына ойыншықпен ойнайық.»
- «Саған қызық екенін түсінемін, бірақ бұл қауіпті.»
4) Дұрыс іс-әрекетті дер кезінде мақтаңыз (және назарды дұрыс басқарыңыз)
Баланың дұрыс қылығын көрген сәтте-ақ нақты мақтау айтыңыз. Бұл — жақсы әдеттің бекінуіне көмектесетін ең қарапайым әрі тиімді құралдардың бірі.
Мысалы, бала қонақпен өзі сәлемдесіп, шығарып салғанда қоштасса — мұны міндетті түрде атап өтіңіз. «Жақсы бала әрдайым осылай жасайды» деп мейірімді жүзбен айтсаңыз, бала жақсы әрекетке ынталанады. Себебі, бала мақтауды жақсы көреді және соған лайық болуға тырысады.
Нақты мақтаудың формуласы
«Сен не істедің + бұл неге дұрыс + мен қалай қабылдадым».
Мысалы: «Қонаққа сәлем бердің — бұл әдептілік. Мен қуанып қалдым.»
Таңдау: қыңырлыққа жауап
Бала айтқанын орындату үшін жерге жатып алып жыласа, ең тиімді әдістің бірі — қауіпсіз екенін бақылап, артық реакция бермей, қысқа әрі тыныш түрде «қазір сөйлеспейміз, тынышталғанда айтамыз» деп, назарды күшейтпеу.
Ескеріңіз: Кейде ұрысу немесе жаза беру — балаға дәл сол керек «назарды» сыйлап қоюы мүмкін. Ал назар күшейсе, мінез-құлық қайталануы ықтимал.
5) Түсініспеушілікті баламен бірге шешіңіз
Кейбір қылықтарға ашуланбау қиын. Бірақ ашуыңыз басылған кезде, жағдайды бірге талқылаудан қашпаңыз. «Кішкентай ғой, түсінбейді» деген ой жиі қателікке апарады — бала сіз ойлағаннан көбірек түсінеді.
Баланың қай жерде дұрыс жасамағанын айтыңыз, неге бұлай істегенін сұраңыз. Осылайша араларыңызда бір-біріңізді түсінуге көмектесетін «көпір» қалыптасады. Сондай-ақ жазалаудың өзіңізге де ауыр екенін, шын мәнінде жазалағыңыз келмейтінін айтсаңыз, бала сізді «жау» емес, «жетекші» ретінде қабылдайды.
Есте сақтайтын қағидалар
Таяқ — мәселені шешпейді
Ұрып-соғудың негізгі «пайдасы» — ата-ананың жүйкесін уақытша басу ғана. Ал бала көбіне неге қате болғанын түсінбей қалады да, сол қателікті қайта қайталайды.
Түсіндіру — негізгі құрал
Бір рет айту жеткіліксіз болуы мүмкін. Түсіндіріңіз, қайта түсіндіріңіз, нақты мысал келтіріңіз. Жүйелілік — мінезді түзейтін фактор.
Сабыр — тәрбие тірегі
Алдымен сабыр сақтаңыз: түсіндіріңіз → ескертіңіз → қажет болса ғана салдарға көшіңіз. Айғай мен қорқыту оң нәтиже бермейді.
Қол жұмсамай-ақ «салдар» қоюдың мысалдары
Жаза — кек емес, тәртіпке үйрететін салдар. Ол баланың жасына сай, қысқа және алдын ала түсінікті болуы керек.
-
Тыныш отыру/үзіліс
Баланың жасына сай: жасы қанша болса, сонша минут тыныш отыру (орындықта немесе тыныш бұрышта).
-
Қысқа шектеу
Сол күнгі тәтті немесе ойын уақыты сияқты бір жеңілдіктен уақытша қағу (қатал емес, түсінікті түрде).
Қорытынды тәсіл: Бала бір нәрсені дұрыс істемеді ме — алдымен түсіндіріңіз. Нәтиже болмаса — ескертіңіз. Тек содан кейін ғана салдар қолданыңыз. Ең бастысы: баланың сізге «айтқанын істетіп қоюына» жол бермей, ережені сабырмен сақтаңыз.