Неке шарты
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Сабаққа дайындығын тексеру.
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
II. Үй тапсырмасы: «Некенің тоқтауы және бұзылуы»
- Некені тоқтату дегеніміз не?
- Қандай жағдайлар некені тоқтатуға негіз болады?
- Ажырасу ұғымына анықтама беріңдер. Оның қандай жағымсыз салдары бар?
- АХАТ органдары арқылы некені тоқтату қандай жағдайларда жүзеге асырылады?
- Сот тәртібімен некені бұзуға әкелетін мән-жайларды атаңдар.
Құқықтық жағдаяттар: тапсырмалар
Төмендегі жағдаяттарды талдап, шешіміңді заңның тиісті баптарына сүйене отырып дәлелде.
1-тапсырма
Сотқа талап қоюАзамат А. Айдаров азаматша М. Махмудовамен некесін бұзу туралы сотқа шағымданады. Ол отбасында өзара түсіністік жоқ екенін көрсетеді. Махмудова осы кезеңде ұл туып, бала 4 айдан кейін шетінеп кеткен. Судья Махмудованың некені бұзуға келісімі жоқ деген уәжбен талап-арызды қабылдаудан бас тартып, қосымша 10 ай өткен соң ғана қайта жүгінуді ұсынады.
Сұрақ:
Судьяның әрекетінде заңсыздық белгілері бар ма? Жауабыңды заң баптарына сүйеніп дәлелде.
2-тапсырма
Бас бостандығынан айыруА. Садырова Алматы аудандық сотына С. Алдековпен некесін бұзу туралы талап қояды. С. Алдеков қылмыс жасағаны үшін 4 жылға бас бостандығынан айырылған. Сот Алдековтың Садыроваға мүліктік талаптары болуы мүмкін екенін ескертіп, некені бұзудан бас тартады.
Сұрақ:
Егер істі сен қарастырсаң, қандай шешім қабылдар едің? Негіздемеңді заң баптарына сүйеніп жаз.
3-тапсырма
Алимент және баланың мүддесіАзаматша А. Жанарова азамат Қ. Турдиевпен некесін бұзу жөнінде сотқа талап қояды. Қосымша 4 айлық баласы бар екенін және жұмыс істеуге мүмкіндігі жоқ екенін атап, алимент өндіру туралы талабын қанағаттандыруды сұрайды.
Сұрақ:
Әйел адамның жүктілігі немесе 1 жасқа дейінгі баланы тәрбиелеуі жағдайында сот некені бұзу туралы істі қозғай ала ма? Бұл істі қалай дұрыс шешуге болады?
Жаңа тақырып: отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттері
Отбасылық құқық қатынастары некенің заңды тіркелуімен басталып, ерлі-зайыптылардың теңдігі, өзара құрметі және баланың мүддесін қорғау қағидаларына сүйенеді.
28-бап: құқықтар мен міндеттердің пайда болуы
Неке заңды тіркелген күннен бастап ерлі-зайыптылардың отбасындағы құқықтары мен міндеттері туындайды. Негізгі қағида — әйел мен ер адамның теңдігі. Ерлі-зайыптылардың мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастары тең деп танылады.
29-бап: ерлі-зайыптылардың теңдігі және жауапкершілігі
- Ерлі-зайыптылар тең құқықтарды пайдаланып, тең міндеттер атқарады.
- Әрқайсысы қызмет түрін, кәсібін және тұрғылықты жерін өз еркімен таңдауға құқылы.
- Қатынастарын өзара сыйластық пен өзара көмек негізінде құрып, отбасына жәрдемдесуге, балаларының өсіп-жетілуі мен әл-ауқатына қамқорлық жасауға міндетті.
30-бап: текті (фамилияны) таңдау құқығы
Жұбайлар өз қалауынша ортақ текті (фамилияны) таңдай алады: біреуінің тегін ортақ тег ретінде қабылдауға немесе әрқайсысы некеге дейінгі тегін сақтап қалуға құқылы. Қажет болса, жұбайының тегі өз тегіне қосарланып жазылуы мүмкін.
Бұл құқық неке бұзылған жағдайда да сақталады. Әр жұбай бұл мәселені жеке өзі шешеді және ол екінші жұбайдың еркіне тәуелді емес.
Отбасындағы балаларды тәрбиелеу, білім беру және басқа да маңызды мәселелер ерлі-зайыптылардың өзара келісімімен шешіледі. Бұл құқықтар мен міндеттер екеуіне бірдей ортақ.
31-бап: ортақ мүлік
Некеде тұрған кезде ерлі-зайыптылардың бірге жинаған мүлкі олардың ортақ меншігі болып саналады.
- Еңбек қызметінен және өзге де қызметтен түскен кірістер.
- Зейнетақы, жәрдемақы, әлеуметтік төлемдер және өзге көмектер.
- Бағалы қағаздар, жарналар, салымдар және басқа да активтер.
38-бап: неке шарты
Неке шарты — мүлікке қатысты қолданылатын азаматтық-құқықтық шарттардың бірі. Онда ортақ мүлікті және оның жекелеген түрлерін бірлескен, үлестік немесе жеке режимде пайдалану тәртібі белгіленуі мүмкін.
Неке шарты қолда бар мүлікке де, болашақта пайда болатын мүлікке де жасалады. Сондай-ақ ажырасу жағдайындағы мүліктік құқықтарды айқындауға мүмкіндік береді.
Негізгі ой: неке шарты — жанжалдың құралы емес, алдын ала келісім арқылы отбасының құқықтық айқындығын күшейтетін тетік.
Балалардың құқықтары және оларды қорғау
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» заңнаманың тиісті бөлімдерінде баланың құқықтарына кең орын берілген. Бала мемлекет қамқорлығында болады. Балалардың құқықтарын қорғау ұлттық заңдармен қатар халықаралық құжаттар арқылы да жүзеге асырылады.
Халықаралық негіз
Қазақстан 1993 жылы Балалар құқықтары туралы конвенцияға қосылды. Конвенция баланы жеке субъект ретінде қарастырып, ұлтына, дініне, тіліне, этникалық шығу тегіне, әлеуметтік және саяси көзқарастарына байланысты кемсітуге жол бермейді.
Аты-жөні мен тегіне қатысты құқықтар
- Бала әкесінің атын және тегін алуға құқылы.
- Баланың аты ата-анасының келісімімен қойылады.
- Екі ата-анасы да белгісіз болса, баланың аты мен тегін қорғаншы немесе қамқоршы қоюға құқылы.
- Баланың тегі ата-анасының тегі арқылы айқындалады.
Ерекше жағдайлар және өзгерту құқығы
- Егер баланың әкесі белгісіз болса, әкесінің аты анасының көрсетуі бойынша жазылуы мүмкін, ал тегі анасының тегімен белгіленеді.
- Ата-аналар баланың 16 жасқа толғанынан кейін аты немесе тегін өзгертуге бастамашылық жасай алады.
- 16 жасқа толған бала өзінің аты мен тегін өз еркімен таңдауға құқылы.
Ата-ана жауапкершілігі және құқықтан айыру
11-тарау: ата-ана құқықтарынан айыру негіздері
Ата-ана құқығы — тек құқық емес, ең алдымен баланың қауіпсіздігі мен дамуына бағытталған міндет. Заңда көрсетілген жағдайларда ата-ананы құқықтарынан айыру мәселесі көтерілуі мүмкін.
- Ата-ана міндеттерін орындаудан, соның ішінде алимент төлеуден бас тартса.
- Өз баласын перзентханадан, емдеу немесе басқа мекемеден дәлелді себепсіз алудан бас тартса.
- Балаға қатыгездік көрсетсе, оның денесіне немесе психикасына зорлық-зомбылық жасаса.
- Заңда белгіленген тәртіппен маскүнемдікке немесе нашақорлыққа шалдыққан деп танылса.
Маңызды: ата-ана құқығынан айыру сот тәртібімен жүзеге асырылады.
13-тарау: қорғаншылық және қамқоршылық
Қорғаншылық пен қамқоршылық — ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың мүліктік және мүліктік емес құқықтары мен мүдделерін қорғаудың құқықтық нысаны.
- Қорғаншылық 14 жасқа толмаған балаларға тағайындалады.
- Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған (психикалық ауруына немесе өзге жағдайларға байланысты) кәмелетке толмағандарға да тағайындалуы мүмкін.
Бекіту сұрақтары
- Отбасындағы ерлі-зайыптылардың қандай құқықтары мен міндеттері бар?
- Ерлі-зайыптылардың тегін біріктіріп жазуға заң рұқсат ете ме?
- Жұбайлар арасындағы ортақ мүліктік құқықтар қай кезден бастап пайда болады?
- Ажырасқан кезде ортақ мүлік қалай бөлінеді?
- Неке шартын жасау үшін не қажет?
- Отбасындағы балалардың құқықтары туралы айтып бер.
- Ата-ана құқығы міндет пе?
- Қандай жағдайларда ата-ана құқықтарынан айырады?
Үй жұмысы және қорытынды
Үй жұмысы
- §29 тақырыпты оқып келу.
- Ата-анаңмен пікірлесіп, өз отбасыңда іске асатын құқықтар мен міндеттер туралы эссе жазу.
Қорытынды ой
Бұл сабақта біз отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін, ерлі-зайыптылар теңдігін, ортақ мүлік режимін, неке шартының мәнін, сондай-ақ баланың құқықтарын қорғау тетіктерін қарастырдық. Құқықты білу — өзіңді және жақындарыңды қорғаудың маңызды қадамы.
Келесі сабаққа дейін сау-саламат болыңдар.