Пікіріңді дәлелде
Қазақ ұлттық шешендіктануының алғашқы бастаулары
Қазақтың шешендік өнері — халықтың рухани жадында сақталған, ұрпақтан-ұрпаққа ауысқан тәрбиелік мұра. Ол тек сөз құдіретін танытатын өнер ғана емес, ойды жинақтап айту, ақиқатты ашу, қоғамды иландыру мен әділдікке үндеу мәдениеті.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Шешендіктанудың бастау көздерін түсіндіру, ұлы ғұламалардың нақыл сөздеріне назар аударту, шешендіктің өзіндік сипаттары мен қасиеттерін ұғындыру, білім көкжиегін кеңейту.
Тәрбиелік
Шешендік өнерді сүюге және құрметтеуге баулу; нақыл сөздер арқылы парасаттылыққа, даналыққа, әділдікке, батылдыққа және отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Дамытушылық
Жеке тұлғаларды салыстыра білу дағдысын арттыру; сөйлеу мәдениетін дамыту; ізденімпаздық, ойлау және шешендік қабілеттерді жетілдіру.
Негізгі әдістер мен құралдар
Әдістер
- Сұрақ-жауап, талдау, жинақтау
- Тіл дамыту, ой қозғау
- Шығармашылық жұмыс
- СКТ (ақпараттық-коммуникациялық құралдарды пайдалану)
Көрнекіліктер
- Таблицалар, кестелер, карточкалар
- Билердің және Әбу Насыр әл-Фарабидің портреттері
- Үнтаспа материалдары, сөзжұмбақтар
Сабақ түрі
Қалыптан тыс «саяхат сабақ» форматы.
Пәнаралық байланыс
Әдебиет, музыка, география, тарих, бейнелеу өнері.
Тамырын тереңнен тартқан шешендік дәстүр
Қазақ ұлттық шешендіктануының ғылыми бастаулары Шығыс ойшылдарының мұраларымен сабақтас. Соның ішінде Әбу Насыр әл‑Фарабидің «Риторика» еңбегі сөз мәдениетін жүйелеуге негіз болған маңызды арналардың бірі ретінде танылады. Әл‑Фараби сөзге тапқырлықты адамгершілікпен байланыстырып, басқарушы тұлғаның бойында кемел қасиеттер болуы керектігін атап өтеді.
Кабуснамадағы шешендік туралы ой
XI ғасырдағы әйгілі «Кабуснамада» шешен сөйлеу адамның ең абзал қасиеттерінің бірі ретінде бағаланады. Онда ойды сыпайы, анық, түсінікті жеткізуді әдетке айналдыру қажеттігі ерекше айтылады.
Орта ғасыр түркі даналарының мұрасы
- Жүсіп Баласағұн «Құтты білік»
- Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ат‑түрік»
- Ахмет Иүгінеки «Ғибатул хақайық»
- Қожа Ахмет Йассауи «Диуани хикмет»
Шешендік сөздер әрдайым халыққа қажет қазына болып келді: ол — тәрбиенің құралы, өмірлік бағдар, қоғамдық пікірді ұйыстыратын күш. Қазақ халқы қандай ауыр кезеңдерді бастан кешірсе де, би-шешендерінің сөзін ұмытпай, жаттап айтып, өнеге ретінде ұстанған.
Шешендіктің мақсаты мен қасиеттері
Негізгі мақсаты
- Ойды нақты әрі жүйелі жеткізу
- Иландыру, сендіру
- Шындықты ашып айту
Шешенге тән сипаттар
- Сөз тапқыштық, тапқыр ой
- Суырыпсалмалық, ұтқыр жауап
- Турашылдық, әділдікке беріктік
- Батылдық пен ержүректік
Сабақ барысы: кезең-кезеңімен
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, қатысымды тексеру, көңіл-күйді анықтау
- Психогимнастикалық тренинг: «Комплимент»
II. Үй тапсырмасын тексеру
Ережелер мен негізгі ұғымдарды қайталау, зерделеу.
III. Жаңа тақырып
«Қазақ ұлттық шешендіктануының алғашқы бастаулары» — әл‑Фарабиден бастау алатын риторикалық дәстүр, «Кабуснама» секілді еңбектердегі шешен сөйлеу мәдениеті және түркі даналары қалдырған ой қазынасы арқылы түсіндіріледі.
IV. Тапсырмалар арқылы бекіту және тексеру
Мәтінмен жұмыс
- 22–23-бет: Асан Қайғы мен Жиренше шешен сөздерінен тұрақты тіркестер мен нақыл сөздерді теріп жазу
- 23–24-бет: орта ғасыр түркі даналарының пікірлерін талдап, шешендік өнерді танытатын тұстарын дәлелдеу
Оқылым және пікір алмасу
- 33–34-бет: «Балалықтың бал сабақтары» мәтіні бойынша талқылау
- 34–35-бет: «Қыпшақ даласының кемеңгері» тақырыбында сөз сайыстыру (әл‑Фараби)
Пәнаралық «дөңгелек үстел»
«Әр өлкенің өз құты мен бағы бар» тақырыбында жер байлығы, табиғаты және экономикалық ерекшеліктері жөнінде география, химия, физика пәндерімен байланысты талқылау ұйымдастыру.
V. Бекіту
- Бір нақыл сөз негізінде диалог құрастыру
- «Кабуснама» туралы пікір білдіру
- 10 сұрақтан тұратын тест тапсырмалары
VI. Қорытынды
- Сабақ әсері туралы кері байланыс
- «Шешен» тақырыбында 5 жол өлең құрастыру
VII. Бағалау
Оқушының тапсырмаларға қатысуы, дәлелдеуі, сөйлеу мәдениеті мен талдау дағдысы негізінде бағалау жүргізіледі.
VIII. Үй тапсырмасы
- 22–24-беттерді оқу
- 24-тапсырма: «Орта ғасыр ойшылдарының сөзі: кеше және бүгін» тақырыбында ойталқы ұйымдастыруға дайындалу