Дастарқан басындағы дәстүрлер
Сабақтың мақсаты
- Оқушыларды дастарқан басында сақталатын рәсімдермен, ырым-тыйымдармен таныстыру; ұлттық тағамдардың қадір-қасиеті мен ұлттық ыдыс-аяқ түрлерін меңгерту.
- Дәстүрді сақтауға, нанды және өзге де тағамдарды қастерлеуге, ас ішу тәртібін есте ұстап, әдептілік танытуға тәрбиелеу.
- Мәнерлеп сөйлеу дағдыларын қалыптастыру, тілін дамыту, сөздік қорын байыту.
Көрнекіліктер
Материалдар
Нақыл сөздер, ыдыс-аяқ суреттері, қанатты сөздер.
Нақыл сөздер
- Тамақты тарта жесең, санаңды ашар; көп жесең, ұйқы басар.
- Таспен атқанды — аспен ат.
- Дүниеде байлықтың түрі көп, соның ішіндегі ең негізгісі — нан байлығы.
Сабақтың жүру реті
- I Дастарқан басындағы дәстүрлер
- II Ырым-тыйымдар
- III Асты қалай ішу керек
- IV Түрлі-түрлі тағамдар
- V Ыдыс-аяқ туралы жұмбақтар
- VI Қорытынды
I. Дастарқан басындағы дәстүрлер
Дастарқан — қазақтың тұрмысындағы береке мен бірліктің нышаны. Ол күнделікті ас ішудің ғана емес, сыйластықтың, татулықтың, ризалықтың мәдениеті қалыптасатын орта.
Дастарқанның қадірі
- Халық қуаныш пен қайғыны да дастарқан басында бөліскен. Өсиет айту, бата беру, достасу сияқты игі істер де осы ортада шешілген. Сондықтан дастарқанды «құт-берекенің көзі» деп қасиет тұтады.
- Дастарқаннан дәм татқан адам арасында татуласу, келісімге келу сияқты жарасымды рәсімдер орын алған.
- «Таспен атқанды — аспен ат» деген сөз бекер айтылмаған: дастарқан дәмі киелі саналады. Дәм татып тұрып, уәде мен келісімді бұзуға болмайды деп ұққан.
- Дастарқан күнделікті отбасылық асқа да, үйге келген қонаққа дәм таттыруға да, той-томалақта ас беруге де жайылады.
- Осы ортада ас қою, ас ұсыну, ас алу, ас қайыру және асқа бата беру тәрізді дәстүрлі рәсімдер атқарылады.
Ас ұсынудың әдептері
- Үй ішіндегі күнделікті дастарқанда асты алдымен ата-анаға, үлкенге ұсыну — құрметтің белгісі.
- Дастарқан басында адамдар жасы мен жолына қарай отырады.
- Тамақтанардың алдында және тамақтанып болған соң қолға су құйылады; құйылатын су жылы болуы керек.
- Қолға су құю оң жақтан солға қарай орындалады.
Су құйдым да құманмен,
Қолына мен әкемнің.
Содан кейін оған мен
Орамалды әпердім.
Ас ішу мәдениеті
- Ас ішкенде ауызды сылпылдатпай, тәртіппен тамақтану — әдептіліктің өлшемі.
- Қасықты оң қолда ұстау, түзу отыру, тазалық сақтау дәстүрі беріктенген.
- Тамақтанып болған соң дастарқан басындағы ең үлкен әрі қадірлі адам асқа бата береді.
Той дастарқанының тәртібі
Тойға жайылған дастарқандағы ас ұсыну тәртібі жиналған жұрттың туыстық, достық, сыйластық қатынастарына қарай орындалады. Қазіргі тойларда дастарқан жаю — мәдениетті дәстүр; онда астың сан алуан түрі болады. Әсіресе жеміс пен көкөніс дастарқанның сәнін келтіреді.
Той дастарқан, той үлгі,
Бай дастарқан жайылды.
Атап-атап ас қойдық,
Атаға деп бас қойдық.
Жамбас қойдық құдаға,
Жал мен жая — сыбаға.
Қалақтай төс — жездеге,
Қазы-қарта — өзгеге.
Балаларға — тортымыз,
Барлық жұртқа — құртымыз.
Балмен піскен қауыршақ,
Балдай тәтті бауырсақ.
Уыз, қаймақ тағы бар,
Уылдырық та табылар.
Табан, сазан, майшабақ,
Табақ тарттық қайталап.
Қауын-қарбыз, көкөніс,
Қанша жидек, көп жеміс.
Қане, тойда тойыңдар,
Кәдеден соң ойын бар.