Оқушылардың алған білімдерін толықтыру, өткен сабақтарды пысықтау ретінде қосымша сұрақтар беру, сақтардың жеріне басқа халықтардың шабуылы, олардың қажырлы азаттық күресіне себеп болғандығын түсіндіру
Бұл материал сақтардың тәуелсіздік үшін күресін оқытуға арналған. Мақсат — оқушылардың білімін толықтыру, бұрынғы тақырыптарды пысықтау, сақ жеріне сыртқы шапқыншылықтардың себеп-салдарын түсіндіру және азаттық жолындағы күрестің маңызын ашу.
Сонымен қатар сұрақ-жауап, топтық жұмыс және шығармашылық ізденіс арқылы оқушылардың ойлау, сөйлеу, талдау дағдыларын дамыту, батырлар ерлігі мен ежелгі тайпалар тарихы негізінде туған ел тарихын құрметтейтін ұрпақ тәрбиелеу көзделеді.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: өткен тақырыптарды пысықтау, қосымша сұрақтар арқылы білімді толықтыру; сақ жеріне өзге халықтардың шабуылы мен азаттық күрес себептерін түсіндіру.
- Дамытушылық: ой-өрісті кеңейту, сөйлеу және талдау қабілетін ашатын сұрақтар қою; ізденгіштік, шығармашылық және танымдық қабілетті дамыту.
- Тәрбиелік: ежелгі тайпалар тарихы мен батырлар ерлігін негізге алып, өз елінің тарихын білетін ұрпақ тәрбиелеуге ықпал ету.
Сабақ форматы
- Түрі:
- аралас сабақ (білім-білік, дағдыны қалыптастыру).
- Әдісі:
- сұрақ-жауап, топпен жұмыс, шығармашылық ізденіс.
- Көрнекілік:
- суреттер, тірек-сызбалар, кубик, слайдтар, электронды оқулық.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, оқу құралдарын тексеру.
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
II. Үй тапсырмасын сұрау
Сынып үш топқа бөлінеді. Пысықтауда «Кубизм» әдісі қолданылады: кубиктің алты қыры — тақырыпты жан-жақты қамтитын алты тапсырма.
Ассоциациялық аймақ
«Сақ» сөзін естігенде ойыңызға не келеді? Оқушылар интерактивті тақтаға өз ассоциацияларын жазады.
«Кубизм» тапсырмалары (6 қыр)
1-қыр
Суреттеңіз
Сақ қоғамын сипаттаңыз.
2-қыр
Салыстырыңыз
Абыздар мен қарапайым халықты салыстырыңыз.
3-қыр
Зерттеңіз
Мидиялықтардың өз ұлдарын сақ жауынгерлеріне тәрбиелеуге беру себебін түсіндіріңіз.
4-қыр
Қолданыңыз
Сақ қоғамындағы адамдардың үш тобын жазыңыз: абыздар, жауынгерлер, малшылар мен егіншілер.
5-қыр
Елестетіңіз
Бұл туралы ойлағанда көзіңізге не елестейді?
«Садақшылардың тартқан жебелері 900 қадамға дейін жетеді...»
6-қыр
Қолдаңыз немесе қарсы шығыңыз
«Егер сақ жігіті бір қызға үйленгісі келсе, онымен әуелі күш сынасуы керек. Қыз жеңсе, жігіт оның тұтқыны болып саналып, оған толық тәуелді болады. Тек жеңген жігіт қана өз билігін жүргізе алады».
III. Үй тапсырмасын пысықтау: «Венн диаграммасы»
Сақтар
- Жауынгер, шабандоз, мерген, садақшы.
Қарапайым халық
- Абыздарға тәуелді болды.
- Егін екті, мал бақты.
- Ру басшысын сайлауға қатысты.
Ру басшысы / тайпа көсемі
- Тайпа көсемі болып сайланды.
- Мол байлық иесі, қолбасшы.
- Келіссөз жүргізуші, жер бөлуші.
Мұғалім оқушылардың жауаптарын толықтырып, қорытынды жасайды.
Жаңа тақырып: сақтардың тәуелсіздік үшін күресі
Жоспар
- Кир әскерінің басып кіруі
- Шырақтың ерлігі
- Александр Македонскийдің сақ еліне жорығы
Оқу әрекеті
- Оқушылар электронды тақтадан сақ жорықтарының материалын қарайды.
- «Не білемін? Не білгім келеді?» кестесін алдын ала дайын парақшаға толтырады.
- Берілген мәтінді деңгейлік тапсырма ретінде оқиды.
- Топ ішінде жаңа ұғымдарды талқылайды, кейін топараралық алмасу жүргізеді.
- Әр топтан бір көшбасшы шығып, негізгі деректерді сыныпқа таныстырады.
Нәтиже күтілімі
Оқушылар сақтардың Парсы және грек-мақедон басқыншыларына қарсы күресінің негізгі кезеңдерін, тұлғаларын және тарихи маңызын дәлелдермен түсіндіреді.
Тұлғалар
Томирис, Спаргапис, І Дарий, Скунха, Шырақ, Спитамен, Александр Македонский.
1-деңгей: Кир жорығының басталуы
Ежелгі тарихшылардың деректеріне қарағанда, сақ тайпалары өз аймағындағы мәдениетті елдермен — Ассириямен, Мидиямен — байланыс жасаған. Көршілес Парсы мемлекетімен де уақытша одақ құрған кезеңдер болған.
Алайда Парсы патшасы Кир бұл жағдаймен шектелмей, сақ-массагеттерді бағындыру мақсатында бірнеше рет жаулап алу жорықтарын ұйымдастырды. Рим тарихшысы Помпей Трогтың мәліметі бойынша, б.з.б. 530 жылы Кир бастаған парсы әскері сақ жеріне басып кірді. Сол тұста сақтардың билеушісі Томирис еді. Кир Сырдарияға дейін келіп, елшілерін Томириске жібереді, бірақ патшайым шегінбейді: ежелгі авторлар оның «әйел болса да жау шапқыншылығынан қорықпағанын» атап өтеді.
2-деңгей: айла, торуыл және Томиристің шешімі
Томирис келіссөз жүргізуден бас тартады. Кир сақтарға қарсы шабуылға шығады. Өз жерінде соғыс жүргізуді тиімді санаған Томирис парсылардың өзеннен өтуіне әдейі мүмкіндік береді. Кир әскері өзеннен өтіп, біршама жер жүрген соң қостарын тігеді.
Келесі күні Кир айлаға көшіп, қорыққан сыңай танытып, лагерін тастап шегінеді. Томиристің ұлы Спаргапис жауды қуып, тәжірибесіздіктің салдарынан торуылға түседі. Баласының қаза болғанын естіген Томирис көп әскерімен Кирге қарсы аттанады.
3-деңгей: шешуші шайқас (Геродот баяндауы)
Геродоттың сипаттауынша, шайқас әуелі садақ атуымен басталады. Оқ біткен соң тараптар жекпе-жекке шығып, қылыш пен найзамен соғысады. Нәтижесінде массагеттер жеңіске жетіп, парсы жауынгерлерінің көбі қырылады, ал Кир қаза табады.
4-деңгей: І Дарий жорығы және Бехистун дерегі
Кир қаза болғаннан кейін 11 жыл өткен соң, б.з.б. 519 жылы парсылар сақтарға қайта шабуыл жасайды. Бұл жорықты І Дарий патша басқарады. «Мен әскеріммен сақ жеріне жорыққа шықтым» деген сөздер Бехистун жазбаларында айтылады.
Сақтарды Скунха атты көсем басқарғаны көрсетіледі. Скунха соғыста жеңіліп, парсы әскері Сырдариядан өтеді.
5-деңгей: Шырақтың ерлігі (Полиэн дерегі)
Ежелгі грек тарихшысы Полиэн сақ жауынгері Шырақтың ерлігін ерекше оқиға ретінде суреттейді. Шырақ өз денесін өзі жаралап, парсыларға қашып барып, өзін сақ көсемдерінен жәбір көрген адам етіп көрсетеді.
Ол парсы әскерін «сақтарға бастап барамын» деп алдап, сусыз, қуаң далаға адастырып әкеледі. Шөлге ұрынған шапқыншы әскер әлсіреп, көп шығынға ұшырайды. Шырақ өз әрекетін жасырмай:
«Мен сендерді адастырып, қырғынға ұшыраттым. Елімді аман алып қалдым. Енді қолдарыңнан келгенді істей беріңдер», — дейді.
І Дарий көп әскерінен айырылып, соғысты жалғастыра алмай, Персияға қайтуға мәжбүр болады. Шырақ сияқты ерлердің арқасында сақтар тәуелсіздігін сақтап қалады.
6-деңгей: Александр Македонский жорығы және Спитамен
Б.з.б. IV ғасырдың 30-жылдары грек-мақедон әскері сақ жеріне қауіп төндірді. Александр Македонский (Ескендір Зұлқарнайын) бастаған әскер Орта Азияға басып кіріп, Сырдария өңіріне қарай аттанады.
«Жеңілмейтін әскер» атанған қолдың алға жылжуына сақ тайпалары қарсы тұрып, олардың жоспарына кедергі келтіреді. Басқыншыларға қарсы күресті Спитамен басқарды: ол Македон әскерімен үш жыл бойы партизан соғысын жүргізді.
Ежелгі грек тарихшысы Арриан Александрдың Сырдариядан жүзіп өтіп, сақтарға шабуыл жасағанын жазады. Алайда күннің ыстығы, сақтардың жиі әрі қолайсыз шабуылдары мен ұтымды тактикасы гректерді әлсіретті. Нәтижесінде Александрдың Сырдарияның арғы жағындағы сақтарды бағындыру жорығы сәтсіз аяқталады. Сақтар оның Шығысқа қарай жүретін жолын бөгеп тастайды.
Топтық тапсырма
Үш топқа тапсырма беріледі. І топқа: сызбаны толтыру.
Б.з.б. VII–IV ғасырларда сақ тайпаларының қарым-қатынас жасаған елдері
- Ассирия
- Мидия
- Парсы мемлекеті