Домбыра сөзінің шығу тарихы
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Қазақ халқының музыкалық мұрасы — домбыраның түрлері, тарихы және құрылымы туралы мағлұмат беру.
Білімділік
Домбыра аспабын терең меңгеруге қажетті білімді кеңейту, түсінікті нақтылау.
Дамытушылық
Оқушылардың халық мұрасын танып, бейнелеп үйренуге деген қызығушылығын дамыту.
Тәрбиелік
Домбыра үні — құпия да сиқырлы әлем. Оны жасау — сан алуан шеберлік пен қажырлы еңбектің нәтижесі екенін ұғындыру арқылы ұлттық сана-сезімді оятып, қара домбыраның асыл қасиетін қастерлеуге тәрбиелеу.
Сабақтың кіріспесі
Танымдық сабағымызды бастамас бұрын әсем ән тыңдайық: Өмірбек Салтанаттың орындауындағы «Домбыра туралы баллада». Осы әсерлі әуеннен кейін сабағымызды жалғастырамыз.
Домбыра: ұлттық болмыстың үні
Негізгі сипаттама
Домбыра — қазақ халқының кең тараған екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Ол қазақ өмірінде айрықша орын алады және өзіндік музыкалық мінезімен ерекшеленеді.
Ежелде домбыра дәстүрлі ортада жыр, толғау, терме сияқты жанрларды сүйемелдеуге қолданылған. Кейіннен ол аспаптық шығарма — күй жанрының қалыптасуына зор ықпал етті.
Қазіргі таңда домбыра жеке әнге сүйемел, күй орындау, фольклорлық мұралар мен классикалық туындыларды жеткізетін мүмкіндігі кең аспапқа айналды.
«Домбыра» сөзінің шығу төркіні
Х. Жүзбасов пікірі
Зерттеуші Хайролла Жүзбасовтың пікірінше, «домбыра» сөзі «доп бұра», «дәл бұра» тіркестерімен байланысты қалыптасқан деген болжам бар.
Е. Көкеев болжамы
Этнограф Еріп Көкеев еңбектерінде «том дер» — «түйулі жұдырық» немесе «қолдың саласы» мағынасында айтылады. Кейін бұл түбір ұяңдалып «домбыға» түріне ауысқан, ал «быра» тіркесі «шерту, тарту, дыбыс шығару» ұғымдарын білдіреді. Осыдан «домбыра» — бес саусақпен ішекті шерту мағынасына саяды.
А. Жұбанов тұжырымы
Ғалым А. Жұбановтың болжамы бойынша, атау араб тіліндегі тіркеспен байланыстырылып түсіндіріледі (кей деректе «қозы құйрық» мағынасымен сабақтастырылады).
Домбыраның шығу тарихы туралы аңыз
Өзбекәлі Жәнібеков жазбаларындағы аңыз желісі
Өзбекәлі Жәнібеков «Аңыз әңгіме туралы» еңбегінде домбыраның шығу тарихын былайша баяндайды: ерте заманда бір хан қызының кедей жігітпен көңіл жарастырғанын біліп қойып, жігітті дарға асқан екен.
Жігіт өлген соң қыз егіз бала табады. Балаларды аңдыған мыстан кемпір оларды көз көрмес, құлақ естімес алыс жерге апарып, жап-жасыл үлкен бәйтеректің басына ұлды батысқа, қызды шығысқа қаратып іліп кетеді. Сәбилердің көз жасы тамған бәйтерек солып, нәрестелердің жүрегі тоқтаған кезде ағаш та қуара бастайды.
Ел ішіндегі қаңқу сөзді естіген ана егізін іздеп жолға шығады. Жолдан қатты шаршап, бір ағаш түбіне келіп тынығады. Сол сәтте құлағына күмбірлеген сарын естіледі. Әуеннің қайдан шығатынын білгісі келіп, ағаш басына көтерілгенде бәйтерек сынып кетеді. Сонда ағаштың басынан түбіне дейін қуыс екенін, ал екі ішектің самал желмен тербеліп, үн шығарып тұрғанын көреді.
«Егіз құлынымнан қалған жұрнақ осы болар» деп, сол ағаштан аспап жасап алады. Батысқа қараған ішек бостау, шығысқа қараған ішек қаттырақ керілген екен. Ана төменгі, жіңішке үнді ішекті «Зарлық қызым», жоғарғы ішекті «Мұңлық ұлым» деп атап, домбырасын тартып, күй шығарады дейді.
Домбыраның түрлері
Кең тараған атаулар
- Алып домбыра
- Кішкентай домбыра
- Ән домбырасы
- Күй домбырасы
- Торсық
- Тұмар
- Кең шанақты
- Балдырған
- Балшақ
- Шіңкілдік
- Аша (үш ішекті)
- Қуыс мойын
- Шертер
- Оркестр домбыралары
- Қоңыр дауысты
- Жіңішке дауысты
- Ащы дауысты
- Бас домбыралар
Шайтан тиек туралы аңыз
Кіші тиектің пайда болуы
Аңыздардың бірінде домбырадағы жоғары тиектің (кіші тиектің) қалай пайда болғаны айтылады. Жаумен шайқасып, ұзақ сапардан әбден қалжыраған батыр жолай демалуға тоқтайды. Сай ішіндегі саялы жерде отырып, талдан бір шыбық кесіп алып, оған жылқы қылын керіп байлайды да, дыбыс шығармақ болады. Бірақ тым жұпыны аспаптан ешқандай үн шықпайды.
Батыр аспапты жанына тастап, қисайып ұйықтап кетеді. Кенет өзі жасаған аспаптан шыққан дыбыстан оянып, қайта қараса, мойын тұсында титтей ғана ағаш тиек пайда болғанын көреді: оны әлдебіреу ішектің астына келтіріп орнатып қойғандай болады. «Бұл шайтанның ісі болды ғой» деп ойлаған батырдан кейін, ел ішінде жоғары тиек «шайтан тиек» аталып кеткен деседі.
Қорытынды және тапсырма
Қорытынды сұрақтар
- Бүгінгі сабақтан қандай әсер алдың?
- Домбыра қандай аспап?
- «Домбыра» сөзінің шығу тарихы туралы қандай болжамдар бар?
- Домбыраның шығу тарихы туралы аңызда не айтылады?
- Домбыраның қандай түрлерін атай аласың?
- «Шайтан тиек» атауы қайдан шыққан?
Үйге тапсырма
Домбыра аспабы туралы мәнжазба (шағын эссе) жазып келу.
Сабақты аяқтау
Сабақ соңында мектептегі домбыра үйірмесінің домбырашылары орындауындағы халық күйі «Айжан қыз» шығармасымен түйіндейміз.