Желтоқсан оқиғаларында ұлттық кемсітушілік орын алғанда қазақ жастарының, негізінен ауылдан шыққан жастардың көтерілуі осының айғағы
ШҚО, Үржар ауданы, Қаратұма орта мектебі директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, тарихшы Камашев Серікқанның ой-толғамы негізінде өңделді.
Қазақ елі тәуелсіздік алды ма, әлде тәуелсіздігін жариялады ма?
Бір қарағанда, бұл сұрақтағы екі сөздің айырмасы болмашы сияқты көрінеді. Бірақ мән беріп қарасақ, «алды» мен «жариялады» деген ұғымдардың арасында тұтас бір халықтың тарихи тәжірибесі мен өзін-өзі тануы жатыр. Тәуелсіздікті «алу» — біреудің қолындағы құқықты сырттан иелену сияқты ұғынылады. Ал «жариялау» — өз құқығыңды өзің заңды түрде бекітіп, дүниеге мәлімдеу, яғни тарихи субъект ретінде әрекет ету.
Соңғы жылдары жиі айтылатын «бұрын тәуелді болдық, құл болдық, бодан болдық, ақыры бостандық алдық» деген тұжырымдар әрдайым біржақты қабылдана бермеуі керек. Себебі «бір елге басыбайлы тәуелді болу» деген не? Қазақ елі тәуелсіздікті нақты кімнен «алды»? Тәуелділік заң жүзінде мойындатылды ма, әлде халықтың санасына мойындатылды ма?
Кеңестік кезеңде қарапайым қазақтардың басым бөлігі, әсіресе ауыл тұрғындары, өзін «бодан халықпыз» деп түсінген жоқ; олар өзін Кеңес мемлекетінің тең құқылы азаматымыз деп санады. Желтоқсан оқиғаларында ұлттық кемсітушілік анық көрінген кезде, ең алдымен ауылдан шыққан қазақ жастарының көтерілуі — осы көзқарастың айқын дәлелі.
1936 жылы КСРО құрамындағы одақтас республика болған Қазақстан қағаз жүзінде мемлекеттік тәуелсіздіктің бірқатар нышандарына ие болды. Ендеше неге егемен елде туған, тәуелділіктің байыбына бара қоймаған жас ұрпақты «сен бодан, құл едің» деп жасытуға тиіспіз? Ғасырлар бойы тәуелділікті мойындамай, тәуелсіздігін қорғап өткен ата-бабалар күресінің тарихи мәні қайда қалады?
Тарихқа үңілсек: жариялау мен қорғау дәстүрі
Қазақ халқының ұлт болып қалыптасу кезеңіне терең бармай-ақ, XV ғасырдың орта шеніндегі Қазақ хандығының құрылуынан бастап XX ғасырдың соңындағы тәуелсіздікті жариялауға дейінгі аралыққа назар аударайық.
XV ғасырдың орта шенінде қазақ тайпалары Әбілхайыр хандығынан ірге бөліп, Жетісуға келіп, тәуелсіз Қазақ хандығы құрылғанын жариялады. Осы сәттен бастап тәуелсіздікті сақтап қалу жолындағы күрес басталып, ол XX ғасырдың 90-жылдарына дейін түрлі формада жалғасты.
Тәуелсіздік үшін күрестің төрт кезеңі
I кезең
XV ғасырдың ортасынан XVII ғасырдың орта шеніне дейін: Қазақ хандығының тәуелсіздігіне қауіп төндірген басты қарсыластар — М. Шайбани (Әбілхайыр мұрагері) және оның ұрпақтары, сондай-ақ Сібір ханы Көшімнің Ресей қолшоқпары Ермакпен соғысы.
II кезең
XVI ғасырдың 30-жылдарынан XVIII ғасырдың орта шеніне дейін: басты күрес — Жоңғарлармен және Орта Азия хандықтарымен қақтығыстар.
III кезең
XVIII ғасырдың бірінші жартысынан XX ғасырдың бірінші онжылдығына дейін: Ресей патшалығына және Қоқан хандығына қарсы күрес.
IV кезең
XX ғасырдың 20-жылдарынан XX ғасырдың 80-жылдарының аяқ шеніне дейін: Кеңес өкіметіне қарсы қарсылықтың әртүрлі түрлері.
Ресей империясы дәуірі: мойындамау мен қарсылықтың саяси логикасы
1635 жылы ойрат тайпалары бірігіп құрған Жоңғар хандығына қарсы күрес бір ғасырдан астам уақыт бойы үздіксіз жүргізілді. Бұл кезеңде кейбір саяси қадамдарды «тәуелділікті мойындау» деп жеңіл түсіндіру тарихи шындықты толық ашпайды.
Кіші жүз ханы Әбілхайырдың Ресей патшалығынан көмек сұрап, одақ құруды көздеуі — бүкіл қазақ халқы тәуелділікті мойындады деген сөз емес. Ал Барақ сұлтанның Әбілхайырды өлтіруі — бодандыққа ашық қарсылықтың бір сипаты ретінде көрінеді.
Ұлы жүз бен Орта жүз Ресей патшалығын ешқашан толық әрі біржақты түрде «ресми мойындады» деу де даулы мәселе. Орта жүз ханы Абылайдың патшаның қайта-қайта шақыртуына бармай көз жұмуы, кейін Уәли ханға қатысты ел ішіндегі екіұдай ұстаным — осы күрделі ахуалдың айғағы.
Патша үкіметінің хандарды сайлау мен бекіту, хандық билікті жою, округтік басқару жүйесінде аға сұлтандар тағайындау сияқты отарлық саясаттарына қарсы қазақ жұртының үздіксіз күресі болды. Бекітілген хандар мен сұлтандарға бағынбау, тыңдамау — көп жағдайда тәуелділікті мойындамаудан туған қарсылық еді.
XVIII ғасырдың соңы – 1917 жыл: үздіксіз көтерілістер тізбегі
Ресейдің отарлау саясатына қарсы қазақ халқы XVIII ғасырдың екінші жартысынан 1917 жылға дейін үздіксіз күрес жүргізді. Көтерілістердің бір бөлігі қарулы қақтығыс түрінде өтсе, кей кезеңдерде наразылық пен саяси қарсылық сипатында өрбіді.
Негізгі оқиғалар мен қозғалыстар
- 1767 ж. орыс әскерлерінің Кіші жүзге шабуылы.
- 1773–1775 жж. Кіші және Орта жүз қазақтарының Е. Пугачев көтерілісіне қатысуы.
- 1783–1797 жж. Сырым Датұлы көтерілісі.
- 1797–1814 жж. Қаратай сұлтан бастаған көтеріліс.
- 1816–1821 жж. Арынғазы сұлтан бастаған көтеріліс.
- 1836–1838 жж. Исатай мен Махамбет көтерілісі.
- 1837–1847 жж. Кенесары Қасымұлы көтерілісі.
- XIX ғ. 50–70 жж. Сырдария, Орал, Торғай, Маңғыстау өңірлеріндегі көтерілістер (Жанғожа батыр және т.б.).
- 1858–1876 жж. Ұлы жүздің Қоқан феодалдарына қарсы күресі.
- 1905 ж. жазындағы Семей, Торғай, Орал және Сырдария облыстарындағы шаруалар қозғалысы.
- 1916 ж. ұлт-азаттық көтерілісі.
1916 жылғы көтеріліс кезінде 13 болыс өкілдерінің құрылтайында Әбдіғапар Жанбосыновтың Торғай уезінің ханы болып сайлануы — қазақ қоғамының хандық биліктің жойылуымен әлі толық келіспегенін әрі патша реформаларын мойындамағанын көрсететін маңызды белгі.
1917 жыл және Алаш идеясы: тең құқықты мемлекетке ұмтылыс
Қазақтардың патша билігінің құлауына да өз үлесін қосқаны тарихи деректерде айтылады. Атаман Анненков Семейдегі сотында: «1917 жылғы төңкерісті орыстар бастаған жоқ, шындығында оны қазақтар бастады деудің мәні бар» деген мазмұндағы пікір білдіргені келтіріледі (Әкім Тарази дерегінен).
Патша құлатылғаннан кейін қазақ зиялылары Еуропа елдерімен деңгейлес мемлекет құру ниетімен Алашорда үкіметін ұйымдастырып, алдағы уақытқа арналған нақты жоспарлар жасауға талпынды.
Кейін көптеген қазақ зиялыларының кеңес өкіметі жағына шығуы — «тәуелділікті мойындаудан» гөрі, болашақты сақтап қалу, халықты аман алып қалу сияқты саяси есептермен түсіндірілетін күрделі таңдау болды. Соған қарамастан, кеңестік саясаттың қитұрқылығы байқалған сайын қарсылық күшейді.
Деректерде Т. Рысқұлов, Ф. Ходжаев, З. Валидов, А. Байтұрсыновтар қол қойған хатта Ленинге Түркістан республикасының «қуыршақ» сипат алуына наразылық білдіріліп, кеңестік автономияға ұлттық мемлекеттік мәртебе беру талап етілгені айтылады. Бұл қарсылық 1919–1989 жылдар аралығында, әртүрлі деңгейде, ұзақ уақытқа созылды.
Кеңестік кезең: көтерілістер, ашаршылық, қуғын-сүргін
Кеңес өкіметіне қарсы күрес ұжымдастыру кезінде ерекше күшейді. 1929–1931 жылдары республика аумағында, террорлық әрекеттер мен өрт салуларды есептемегенде, 372 жаппай қозғалыс пен көтеріліс болып, оған шамамен 80 мың адам тікелей қатысты.
Созақ, Абыралы, Шыңғыстау, Шұбартау сияқты өңірлердегі көтерілістер аса қатал басып-жаншылды: көтеріліс жасаған шаруалардың едәуір бөлігі қырғынға ұшырап, кейбір елді мекендер жермен-жексен етілді.
Бұл үдерістердің соңы қолдан жасалған ашаршылыққа ұласты. Толық емес деректер бойынша, халықтың шамамен 40%-ы аштық пен індеттен тікелей шығынға ұшырады. 1930 ж. қаңтардан 1931 ж. маусымға дейін 280 мыңнан астам қожалық, яғни 1 млн 70 мыңдай адам республикадан тыс жерге көшіп кетті.
1936 жылы Қазақ АКСР-і атауындағы «қазақ» этнонимі нақты бекітіліп (бұған дейін «киргиз-қайсақ» атауы қолданылған кезеңдер болған), сол жылдың желтоқсанында автономиялық мәртебеден қайта құрылып одақтас ҚазКСР дәрежесіне көтерілді. Алайда бұл кезең жаппай қуғын-сүргінге ұласып, қазақтың ел бастаған азаматтарының басым бөлігі жойылды.
Дерек бойынша, зұлмат жылдары 101 мың қазақстандық ГУЛАГ азабынан өтіп, 27 мыңнан астамы атылды («Комсомольская правда», 1991 ж. 19 ақпан).
Соғыс жылдары және кейінгі әділетсіз бағалау
1941–1945 жылдары Ұлы Отан соғысына әрбір бесінші қазақстандық аттанып, 350 мыңнан астам қазақ майданнан оралмады. Қазақ жауынгерлерінің ерлігі ұлт рухының сынбағанын, бодандыққа төзбейтін қайсар мінезін әлемге танытты.
Дегенмен, алдыңғы шептерде соғысқанымен, көптеген ерліктердің лайықты бағаланбауы да кездесті. Мысалы, 316 атқыштар дивизиясының «Панфилов дивизиясы» атануы, аңызға айналған «28 панфиловшы» атауы, сондай-ақ Б. Момышұлы, Р. Қошқарбаев, Қ. Қайсенов сияқты батырларға тиісті деңгейде құрметтің уақытында көрсетілмеуі — осының бір қыры.
Соғыстан кейін де қазақ жерінің полигон алаңына айналуы, зиялы қауымның қудалануы тоқтамады. Мұның барлығы тәуелсіздікті мойындамаған, қандай жағдайда да дербестік үшін күреске дайын халықтың жігерін мұқату мақсатымен түсіндірілетін саясат болатын.
1960-жылдар: жастар ұйымдары және ұлттық мүдде
Қазақ елі тәуелсіздік жолындағы талпынысын тоқтатпады. 1963 жылы Мәскеудегі жоғары оқу орындарында оқитын қазақ жастары «Жас тұлпар» ұйымын құрды. Қарағандыда — «Жас қазақ», Семейде — «Тайшұбар» ұйымдары пайда болды. Мұндай ұйымдар Ленинград, Киев, Алматы, Одесса, Рига, Павлодар, Ақмола және басқа қалаларда да құрылды.
Бұл бастамалар ұлттық мүддеге қызмет етті. Алайда М. Әуезов, Е. Бекмаханов сияқты тұлғалармен қатар, аталған ұйымдар да қысымға ұшырап, таратылды.
Түйін
Осы тарихи желіні тұтас қарастырғанда, «тәуелсіздік алдық» деген сөйлемнен гөрі «тәуелсіздігімізді жарияладық» деген ұғым қазақтың тарихи тәжірибесіне жақынырақ: ол — сырттан берілген сый емес, ғасырлар бойы мойындатпай келген құқығын қайта бекітіп, әлемге танытқан халықтың таңдауы.