Андронов мәдениеті
Кіріспе
Қазақтың сәндік-қолданбалы өнері туралы сөз қозғағанда, көз алдымызға әсемдік пен сұлулық әлемі еріксіз келеді. Ою-өрнек — ғасырлар бойы қалыптасып, үздіксіз дамып, жаңарып отырған ұлттық көркем ойдың айқын көрінісі. Ол тек тұрмыстық бұйымды әсемдеу құралы емес, халықтың тарихын, дүниетанымын, тәрбиелік ұстанымын және эстетикалық талғамын сақтаған мәдени шежіре.
Ою-өрнек — тарихы терең, теориясы күрделі, мазмұны бай әсемдік өнері. Оның тілінде табиғат, қоғам, салт-дәстүр және адам мінезіне қатысты ишаралар тұнып тұр.
Жұмыстың мазмұны
- I Кіріспе
- II Пікір
- III Аннотация
-
IV
Кезеңдер:
- Қазақстанның ою-өрнек өнері. Андронов мәдениеті
- Ою-өрнек түрлері
- Ою-өрнек құрылысы
- Қазақ ою-өрнектерінің мағынасы мен тәрбиелік мәні
- Ою-өрнек зерттеушілері
- Өрнектердің түстері мен бояулары және бұйымдарды өрнектеу
- Ою-өрнектердің қазіргі заман талабына сай қолданылуы
- Тарихтың таңбасы — ою-өрнек
- Жеке шығармашылық
- V Қорытынды
- VI Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Аннотация
Қазақ тіліндегі түйін
Қазақтың ою-өрнегі — әсемдік пен мағынаның тұтасқан көркем жүйесі. Ол халықтың табиғатқа көзқарасын, символдық ойлауын, дүниетанымын және өмір салтын бейнелейді. Қолөнер, әдебиет, сәулет, бейнелеу өнері секілді көптеген салада ұлттық болмысты танытатын ортақ негіз ретінде қызмет етеді.
Резюме (орысша, редакцияланған)
Казахское народное декоративно-прикладное искусство ассоциируется с красотой, мягкостью и благородством народа. Эти качества находят отражение в различных видах искусства — в литературе, архитектуре, скульптуре и других направлениях. Национальный орнамент относится к числу древнейших художественных традиций и в современном мире продолжает обновляться, сохраняя связь с историей и сложной системой образов.
Summary (English, edited)
Kazakh folk arts and crafts are closely associated with beauty, generosity, and cultural dignity. These qualities appear across many artistic genres, including literature, architecture, and sculpture. The national ornament is among the oldest art traditions and continues to evolve in the modern world while preserving deep historical roots and a complex visual language.
Зерттеудің бағыты
Мақсаты
Ою-өрнек өнерін мәдени шежіре ретінде ғылыми тұрғыдан танып, ұмыт бола бастаған үлгілерді қайта жаңғырту. Өнерді қолөнер, сурет, сәулет және өндіріс салаларына енгізе отырып, оған жаңа мазмұн беру, көне әрі озық нұсқаларды жүйелеу және қоғамдық-әлеуметтік, тәрбиелік мәнін ашу.
Нысаны
Ою-өрнек өнерін тұтыну қажеттігін айқындау, жаңа бағыттарды анықтап жүйелеу. Әр түрлі тарихи кезеңдердегі композициялық ерекшеліктерді талдап, даму жолдарын зерделеу және ғылыми негіздерін реттеу.
Құрылымы
Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі кезеңдерден, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Өзектілігі
Ұлттық ою-өрнектің жойылмайтын рухани мұра екенін жас ұрпаққа дәлелдеу, оны зерттеу арқылы мәдени сабақтастықты нығайту.
Міндеттері
- Отанға, елге адал қызмет ету идеясын нығайту.
- Ою-өрнек өнерінің шығу тарихын және сол дәуірлердегі қоғам дамуын талдау.
- Ою-өрнек түрлерін, материал таңдауды және экономикалық қырын қарастыру.
- Тұтыну қажеттілігі мен орындалу техникасын жүйелеу.
- Жеке шығармашылық тұлғаның дамуын, қолөнер шеберлерінің тәжірибесін талдау.
- Өнердің жаңа бағыттарын анықтау және жүйелеу.
- Заман талабына сай ұлттық мәдениет пен рухани мұраны ою-өрнек арқылы ұрпақ санасына сіңіру.
Әдістері
Тақырыпқа қатысты ғылыми-әдістемелік дереккөздерді теориялық тұрғыда талдау; оқушылардың ою-өрнек өнеріне қатысты оқу-танымдық шығармашылығын және іс-әрекетін бақылап, саралау.
Нәтижесі мен жаңалығы
Бай тәжірибені негізге ала отырып, ою-өрнек технологиясын таңдауда оқушының іскерлігі мен шеберлігін қалыптастыру; өрнектелген бұйым арқылы ұлттық өнерге қызығушылығын арттыру. Ғасырлар бойы қалыптасқан үлгілерді ғылыми талдап, бүгінгі талапқа сай жаңарту жолдарын қарастыру.
Даму тарихы
Қазақ ою-өрнегі — ғасырлар бойы дамып келе жатқан өнер туындысы. Қай қолөнер саласына назар аударсақ та, өрнектердің өзіндік ерекшелігін сақтай отырып, белгілі бір ырғақпен, үйлесіммен орналасатынын көреміз. Ежелгі нұсқаларда құс, гүл, жануар бейнесін тұспалдаған элементтер жиі кездеседі.
Көне түсініктер мен символдар
Көне түркі танымында құс — көктің, балық — судың, ағаш — жердің белгісі саналған. Осындай символдық қабат қазақ ою-өрнегіндегі нышандық және танымдық мазмұнды тереңдетіп, өрнек тілін байытты.
Деректер бойынша, халқымызда алпысқа жуық негізгі ою үлгісінің мазмұны мен атауы жинақталған. Шеберлер табиғаттан алынған бейнені дәл беруге ұмтылып, бұйымдарда жануар мүйізі, дене мүшелері, тұяқ, құс тұмсығы, түлкі басы, бөрі құлағы, ит құйрығы секілді ишараларды және өсімдік тектес өрнектерді кең қолданған.
Андронов мәдениеті
Қазақ ою-өрнегінің тарихы көне дәуірлерден, соның ішінде Андронов мәдениетінен бастау алады. Андронов мәдениеті — б.з.б. II мыңжылдықтың соңғы жартысы мен I мыңжылдықтың басында Батыс Сібір мен Қазақстан аумағын мекендеген тайпалар мәдениеті.
Сақ дәуірі және деректер
Б.з.б. VII–III ғасырлар аралығында сақтар негізінен Оңтүстік-Шығыс және Орталық Қазақстанды мекендеген. Сақ тайпалары туралы деректер грек және парсы тарихшыларының қолжазбаларында кездеседі: гректер оларды «азиялық скифтер» деп, парсылар «сақ» деп атаған. Бұл мәліметтер археологиялық зерттеулер нәтижелерімен де дәлелденеді.
Ұлттық ою-өрнек түрлері
Қазақ ою-өрнектерінің түрі де, атауы да көп: деректерде екі жүзге тарта үлгі аталады. Мұндағы мақсат — жас ұрпақты өрнек әлемімен кеңірек таныстыру, кейбір атаулардың заттық ұғымын еске салу және олардың бүгінгі оқырманға түсінікті болуын қамтамасыз ету.
Өңірлік ерекшелік және бұрмалану мәселесі
Өрнек ұрпақтан ұрпаққа, бір шебердің мәнерінен екіншісіне ауысып отырғандықтан, кей өңірлерде кейбір үлгілер бастапқы бейнесінен өзгеріп кеткен. Мысалы, қошқармүйіз, ырғақ, сағатбау, түйетабан, жүрекше, қазтабан секілді өрнектерді орындауда олқылықтар кездеседі.
Халықтық мұраны екшеп, тазартудың маңызды шарты — бұрмалаушылықты азайтып, өрнектің көркемдік өлшемін сақтай отырып, жаңа түр мен жаңа мазмұнға лайық дамыту.
Зерттеушілер еңбегіндегі жүйелеу
Қазақтың ұлттық ою-өрнектерінің негізін зерделеуде Т. Қ. Бәсеновтың «Орнаменты Казахстана в архитектуре» еңбегіндегі материалдар құнды. Автор ою элементтерінің даму тарихын көрсете отырып, оларды бірнеше түрге ажыратады: арқармүйіз, қырықмүйіз, сыңармүйіз, қармақ, ырғақ, қошқармүйіз, жапырақ, гүл және т.б.
Атаудың астарындағы мағына: «Орамал балдақ»
Әрбір атау — жай сөз емес, өрнектің бойына жасырылған ой мен сырдың кілті. Мысалы, «орамал балдақ» атауында ұлттық салттың шартты бейнесі бар: орамал — әйелдің жаулығы, ал балдақ — шымылдық бауы өтетін шығыршық, ілгек. Яғни бұл өрнек — келіннің жаулық салуы, шымылдық тұту секілді дәстүрдің көркем ишарасы.
«Орамал балдақ» өрнегінің айналасына тұмар, гүл, су өрнектері қосылып, аққу бейнесі қызыл, жасыл, көк түстермен тоқылады. Бұл — «Туған жердің гүліндей жайнап, суындай сарқылмай, еліңе адал қызмет ет» деген халықтың жас келінге бағыттаған ақ тілегі.