Қараханидтер әулетінің негізін қалаған Қараханның қалыңдығы
Айша бибі: қазақ тарихындағы әйел тұлғасы
Айша бибі шамамен XI–XII ғасырларда өмір сүрген. Әкесінің есімі — Айғожа. Аңыз-әңгімелерде ол Қараханидтер әулетінің негізін қалаған Қараханның сүйген жары, қалыңдығы ретінде айтылады.
Ел аузындағы аңыз желісі
Аңыз бойынша, Айша бибі еліне сапарлап келген Қараханмен кездесіп, екеуі бір-бірін ұнатады. Алайда сол сәтте Қарахан өз еліне жау шапқаны туралы суық хабар естіп, шұғыл аттанады.
Уәделі уақытта хабар болмаған соң, алаңдаған Айша бибі әкесінен рұқсат сұрайды: «Күйеу жігіт еліне барып, амандығын біліп келейін. Егер аман болса, алдыңызға келіп ақ батаңызды алып, қосылармыз», — дейді. Бірақ әкесі келісім бермейді.
Шешуші қадам
Үш мәрте өтініп, нәтижесіз болған соң, Айша бибі қырық қыз жолдасын ертіп, Қарахан еліне өз бетімен жол тартады. Таразға қарай аттанғанда қасына күтушісі — Баба әжені бірге алады.
Бірнеше күн жол жүріп, Таразға жақындаған кезде, қаланың төбесі көрінген тұста өзен жағасына тоқтайды. Шаң-тозаңнан арылып, дем алу үшін суға түседі. Осы уақытта күтушісі ас қамына кіріседі.
Салқын суға шомылып сергіген Айша бибі дайындалған төсенішке жатып, аз уақыттан соң сүйіктісімен кездесетінін ойлап, маужырап ұйықтап кетеді. Сол сәтте оны даладағы улы жылан шағып оятады.
Қайғылы түйін және неке
У денесіне жайылып, тынысы тарылған Айша бибі Қараханға дереу хабар жібертеді. Қарахан тәуіптерін де, молдасын да ертіп жеткенде, ару қыз ісіп-кеуіп, екі дүниенің арасында жатады.
Аңызда Қарахан молдаға екеуінің некесін қидырғаны айтылады. Содан кейін ол Айшаның қолын ұстап, жан үзілер шақта құлағына: «Айша, сен енді бибі болдың!» — деп үш рет айтқан деседі. Тарихта ханның өлім аузындағы арумен неке қиюы өте сирек, тіпті кездеспейтін оқиға ретінде баяндалады.
Күмбез, тағзым және тарихи жады
Қайғы жұтқан Қарахан сүйген жарының денесін арулап жерлеп, басына әсем күмбез орнатады. Уақыт өтсе де, жауын шайып, жел мүжіп, заман өз таңбасын салса да, Тараз іргесіндегі бұл күмбез шынайы махаббаттың өшпес белгісіндей сақталып келеді.
Халық Айша бибіні әулие санатына қосып, қасиетті тұлға ретінде қастерлеген. Айша бибі хикаясын зерттеген тараздық журналист Б. Әбілдаев «Айша бибі» атты пьеса жазғаны да айтылады.
Қарахан туралы баяндау
Аңыз желісінде «ешбір жауының алдында иілмеген батыр тағдырдың алдында бас иіп», Айша бибі қайтыс болған жерге мазар тұрғызады. Сүйгенінің жанында болуды қалаған Қарахан өзіне де жақын маңнан мазар салдырғаны айтылады.
Әулие ата атауы
Аңызда Қарахан өмірінің соңына дейін ақ киім киіп, Айша бибі кесенесінде түнегені, Жаратқанға жалбарынып кешірім сұрағаны баяндалады. Осы адалдығы үшін халық оны есінде сақтаған, ал бұл өңір «Әулие ата» деп аталған деген түсіндіру бар.
Айша бибі кесенесі: сәулет және өрнек тілі
Айша бибі кесенесі XII ғасырда қазіргі Жамбыл облысы, Жамбыл ауданында, Тараз қаласынан шамамен 18 шақырым жерде тұрғызылған. Бүгінде ол мемлекеттік дәрежедегі архитектуралық ескерткіш ретінде қорғалады.
Кесенені көркемдеуде Қазақстан жеріндегі ертедегі андрон, сақ тайпаларына тән геометриялық және зооморфтық ою-өрнек сарындары пайдаланылғаны айтылады. Кесененің кірпіштерінде 60-қа жуық әртүрлі өрнек түрі кездеседі.
Төрт бұрышында салмақ түсіретін тіреулері бар. Оның нақты кімнің бастамасымен, қашан және қандай жағдайда салынғаны туралы дәлелді жазба деректер толық сақталмаған. Дегенмен, халық жадында Айша бибінің сүйгеніне деген махаббатын баяндайтын аңыздың көптеген нұсқасы бар: зерттеулерде 28 нұсқаға дейін айтылатыны келтіріледі. Мұнда сол нұсқалардың бірі баяндалды.