Қазақша рефераттар

Қазақ хандарының тарихы

5-сынып • Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақ тақырыбы: Қазақ билері мен батырлары

Білімділік

  • Қазақ халқының бұрынғы сот төрелігі мен билік айту дәстүрімен таныстыру.
  • Қазақ билерінің өмірі, тарихи орны және өнегелі істері туралы мәлімет беру.
  • Жоңғарларға қарсы күрескен батырлардың ерлігі мен Қазақ тарихындағы орнын айқындау.

Дамытушылық

  • Өткен ғасырлардағы төрелік ету дәстүрі арқылы мемлекет, билік туралы түсінігін кеңейту.
  • Құқықтық ұғымдарын дамыту және тарихи ойлауын күшейту.
  • Батырлардың ерлігіне тарихи тұрғыдан баға беруге дағдыландыру.

Тәрбиелік

  • Әділ билік айтқан билер өнегесі арқылы әділдікке, адамгершілікке, адалдыққа тәрбиелеу.
  • Құқықтық тәрбие беру және қоғамдық жауапкершілікті қалыптастыру.
  • Қазақ батырларының ерлігін үлгі етуге және құрметтеуге үйрету.

Әдісі

Интерактивті

Сабақтың түрі

Аралас

Көрнекілігі

Слайд, электронды оқулық

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылардың сабаққа қатысуын және дайындығын тексеру.

II. Үй тапсырмасын сұрау

1) Қалып қойған даталар мен сөздерді орнына қойып жаз

  • А) Қазақ хандығы 1466 жылы құрылды.
  • Ә) Жошы хан 1227 жылы қайтыс болды.
  • Б) Қазақ хандарының тарихы 1466–1847 жылдар аралығын қамтиды.
  • В) XIX ғасырда Ресейдің Қазақстанды отарлау саясаты хандық билікті түбірімен жойды.

2) Кестені толтыр

Хан Билік еткен жылдары Билік ету ерекшелігі
Алаша хан Б.з.б. 4–3 мыңжылдықтар Қазақ хандарының арғы атасы саналатын, аңызға айналған хан.
Жошы хан 1187–1227 жж. Шыңғыс ханның жорықтарына белсене қатысты.
Уыз хан Б.з.б. I мыңжылдық – б.з. I мыңжылдықтың басы Сарыарқа өңірінде 16 жыл билік құрғаны туралы дерек айтылады.

Ескерту: 2016 жылы Қазақ хандығының 550 жылдығы мемлекеттік деңгейде аталып өтті.

III. Жаңа сабақ

1) Электронды оқулықпен жұмыс

Негізгі ұғымдар мен тұлғаларды электронды оқулық материалдары арқылы бекіту.

2) Тұлғалар мен тарихи құбылыстар

Билер институты, Жеті жарғы, жоңғар шапқыншылығы және батырлар ерлігі.

Қазақ қоғамындағы билердің орны

Қазақ мемлекетінің саяси өмірінде билердің орны ерекше жоғары болды. Олар дау-дамайды әділ шешіп, ел бірлігін сақтауға ықпал етті. Төменде ұлы билердің бірқатарына қысқаша тоқталамыз.

Төле би Әлібекұлы

Ұлы жүздің үйсін тайпасынан шыққан ірі мемлекет қайраткері. Жастайынан ел ісіне араласып, жоңғар шапқыншылығы кезінде елшілік қызмет атқарды. Халықты жаугершіліктен аман сақтауға үлес қосты. Жеті жарғы заңдар жинағын жасаушылардың бірі.

Қазыбек би Келдібекұлы

Орта жүздің бас биі. Шешендігі мен саңқылдаған дауысына байланысты халық оны «Қаз дауысты Қазыбек» деп атаған. Тәуке хан бір кезеңде Орта жүздің билігін Қазыбек биге сеніп тапсырған. Жеті жарғы авторларының бірі.

Әйтеке би Байбекұлы

Кіші жүздің биі, белгілі мемлекет қайраткері. Қазақ хандығының бірлігін нығайтуға зор үлес қосқан үш бидің бірі. Жастайынан мемлекеттік іске араласып, ел ішінде билік айта бастаған. Қазақстанның батысы және оңтүстік-батысында аты кең тараған. Жеті жарғыны жасауға қатысқан.

Тәуке хан және «Жеті жарғы»

Халық арасында Әз Тәуке — «данышпан, әділ» деген атаққа ие болған. Тәуке ханның әкесі Салқам Жәңгір 1652 жылы қалмақтармен шайқаста қаза тапқан. Тәуке хан 1680–1718 жылдары билік етті. Дәуірдің қиындықтарына қарамастан, мемлекеттің тұтастығы мен тәуелсіздігін сақтауға күш салды.

«Жеті жарғы» — Қазақ хандығын нығайту мақсатымен Тәуке хан тұсында қалыптасқан әдет-ғұрып заңдарының жинағы. Заңдар жүйесін құрастыруға Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты беделді билер қатысқан. Билер кеңесі мазмұны мен қызметі жағынан қазіргі парламенттік деңгейдегі кеңесші-өкілетті құрылымға ұқсас сипат алды.

Жоңғар шапқыншылығы және батырлар ерлігі

Жоңғар мемлекеті — XVII ғасырдың 30-жылдарында Батыс Моңғолияда құрылған әскери-феодалдық мемлекет. Жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылдары XVII–XVIII ғасырлар аралығын қамтыды. Ең қасіретті кезең ретінде 1723 жыл аталады: дәл осы жылы тарихтағы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» қасіреті орын алған.

Осы тұста оқушылардың назарын халық жадындағы мұңды сарынға — «Елім-ай» әніне аудару ұсынылады.

Жоңғар шапқыншылығы кезінде ел мен жерді қорғап, қол бастап, ерлігімен аңызға айналған батырлар көп болды. Сабақтың бұл бөлімінде батырлардың ерлігі мен тарихи маңызын қысқаша сипаттап, негізгі есімдерді таныстыруға болады.

  • Қаракерей Қабанбай
  • Қанжығалы Бөгенбай
  • Шапырашты Наурызбай
  • Шақшақ Жәнібек
  • Баян батыр
  • Райымбек
  • Малайсары және т.б.

Көрнекі бөлім

«Көшпенділер» фильмінен үзінді көрсету арқылы тарихи дәуірдің атмосферасын сезіндіру және тақырыпты бекіту.

IV. Шешендік сөздер бойынша авторын анықта

«Атадан ұл туса игі, ата жолын қуса игі...»
Төле би
«Сен — қабылан, да мен — арыстан, алысқалы келгенмін...»
Қазыбек би
«Бай болсаң, халыққа пайдаң тисін. Батыр болсаң, жауға найзаң тисін...»
Әйтеке би

V. Сәйкестендіру тапсырмасы

Мазмұны сәйкес келетін ұяшықтарды бір түспен белгіле.

Тұлға Сипаттама
Төле би Ұлы жүздің басшысы, шешен. Ташкент қаласында жерленген.
Әйтеке би Кіші жүздің биі.
Қазыбек би Орта жүздің бас биі.

VI. Жасырынған сөздерді тап

1) Бөген өзенінің жағасында дүниеге келген батыр — Бөгенбай.

2) «Дарабоз» атанған батыр — Қабанбай.

3) Ұлы жүз құрамындағы шапырашты руынан шыққан батыр — Наурызбай.

4) Мағжан Жұмабаевтың дастанындағы кейіпкер батыр — Баян.

VII. БҮҮ стратегиясы

Кестені толтыру арқылы оқушының бастапқы білімі, меңгергені және қызығушылығы анықталады.

Білемін Үйрендім Үйренгім келеді
— — —

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Тапсырмаларға қатысуы, жауаптың дәлдігі және ой қорытуы бойынша бағалау.

Үй тапсырмасы

§30–31. Тақырып соңындағы сұрақтарға жауап жазып келу.