Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жасаған жорықтары
Сабақтың мақсаты мен құрылымы
Мақсаты
- Білімділік: Мауараннахр билеушісі Әмір Темірдің көрші мемлекеттерге — Ақ Орда, Алтын Орда және Моғолстанға — жасаған жорықтарын талдап, басқыншылықтың зардаптарын көрсету.
- Тәрбиелік: Адамгершілікке тәрбиелеу, қандай да болсын басқыншылық соғысты айыптау ұстанымын қалыптастыру.
- Дамытушылық: Оқушыларды өз бетінше ой қорытуға, пікірін дәлелдеп, жүйелі жеткізуге дағдыландыру.
Форматы мен әдістері
- Сабақ түрі
- Аралас сабақ
- Әдістер
- Сұрақ-жауап, баяндау, топпен жұмыс
- Пәнаралық
- География, әдебиет
Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта, карта
- Сөзжұмбақтар, суреттер
- Хронологиялық кесте, Венн диаграммасы
- Бағалау парағы
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Оқушыларды түгендеу
- Назарды сабаққа шоғырландыру
II. Үй тапсырмасын тексеру
Сынып екі топқа бөлінеді: I топ — «Түркістан», II топ — «Отырар». Үй тапсырмасы «Кім көп біледі?» ойыны арқылы сұралады.
Ойын механикасы
- Интерактивті тақтада 10, 20, 30 сандарынан тұратын үш қатар ұяшық беріледі.
- Ұяшық таңдалған сайын сұрақ қойылады.
- 10 — сары үшбұрыш, 20 — көк төртбұрыш, 30 — қызыл бесбұрыш.
- Ұпайды топ басшысы бағалау парағына белгілейді.
Жазба жұмыстары
- «Түркістан» тобы: Моғол мемлекетінің хронологиялық кестесін құрастыру.
- «Отырар» тобы: Моғолстан хандары туралы шағын әңгіме құрастыру.
Сұрақ-жауап: «Кім көп біледі?» (іріктелген тапсырмалар)
10 ұяшық
Негізгі деректер- 1) Моғолстанның орталығы
- Алмалық.
- 2) Неліктен «Моғолстан» деп аталды?
- Шығыс деректерінде «монғол» сөзіндегі «н» әрпі түсіп қалып, «моғол» түрінде қолданылған.
- 3) Қай тұста ыдырау үдей түсті?
- Жүніс ханның немересі Абд ар-Рашид тұсында.
20 ұяшық
Түсіндіру- 1) Дулат өкілдері неге басты рөл атқарды?
- Мұхаммед Хайдардың жазуынша, Шағатай хан мемлекет үлестерін бөлгенде адалдығымен танылған дулат әмірі Поладшыға Маңлай-Сүбе жерін берген. Осы аумақты билеген дулат әмірлері Моғолстанның құрылуына белсенді ықпал етті. Поладшы Моғолстанды Мауараннахрдан біржола бөліп, тәуелсіз хандық құруға күш салды.
- 2) Этникалық құрамы қандай болды?
- Монғол шапқыншылығы кезінде келген арлат, чорас, калучи тәрізді тайпалар бастапқыда ықпалды болғанымен, уақыт өте жергілікті түрік тілдес тайпалар басымдыққа ие болып, монғол элементтері түркілене бастады. Негізгі халық: дулат, қаңлы, үйсін, арғын, барын, барлас, бұлғашы және басқа да тайпалар. Олардың ішінде түркіленген монғол тайпалары да болды.
- 3) «Батпақ шайқасы» туралы
- Тоғылық Темір хан қаза болғаннан кейін Әмір Темір Мауараннахр билігін нығайту үшін Ілияс-Қожаға қарсы шықты. Қақтығыстар бірнеше рет қайталанып, 1365 жылғы 22 маусымда Ташкент маңында шешуші шайқас өтті. Жазба деректер екі жақтан шамамен 10 мың адам қырылғанын хабарлайды.
30 ұяшық
Талдау және карта- 1) Тоғылық Темір тұсындағы саяси жағдай
- Саяси тұрақсыздық байқалғанымен, хандық аумағын біріктіру және орталықтандыру үрдісі күшейді. Тоғылық Темір Орта Азиядағы Шағатай ұлысы кезіндегі ықпалды қалпына келтіруге ұмтылды. 1360–1361 жылдары Мауараннахрға екі рет сәтті жорық жасап, баласы Ілияс-Қожаны таққа отырғызды.
- 2) Моғолстан аумағы (жалпы сипат)
- Шағатай ұлысының шығыс бөлігі: Оңтүстік-шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағы.
- 3) Мұхаммед Хайдар бойынша шекаралары
- Шығысында қалмақтармен шектесіп, Барыскөл, Емел және Ертіс өңірлерін қамтыды. Солтүстігінде Көкшетеңіз (Балқаш), Түркістан және Ташкентпен шектесті. Оңтүстігінде Ферғана, Қашғар, Ақсу, Шалыш және Тұрфан аймақтарымен жалғасты.
Жаңа сабақ: Әмір Темірдің басқыншылық жорықтары
Сабақ жоспары
- 1 Әмір Темірдің Алтын Орда жеріне жасаған жорықтары
- 2 Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жасаған жорықтары
- 3 Әмір Темір жорықтарының зардаптары
Тұлғалық дерек және тарихи контекст
Әмір Темір (1336–1405) — қолбасшы әрі мемлекет қайраткері. Ол Түркістан қаласында Барлас тайпасының биі Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Жастайынан соғыс ісіне араласып, Түркістан маңындағы шайқастардың бірінде аяғынан жарақат алғаны үшін тарихта Ақсақ Темір атымен де белгілі.
Билікке келу жолы
- 1361 жылы Қашқария уәлаятының билеушісі болды.
- 1370 жылы Мауараннахрды толық өз қолына алды.
- 1370–1405 жылдары шамамен 35 жыл жеке-дара билік жүргізді.
XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны айқын көрініп, атақ-даңқы кең тарады. Әр өңірдің деректерінде ол Тимурләнг, Тамерлан сияқты есімдермен де аталады.
Жорықтарының негізгі бағыттары
Бағындырылған аймақтар
- Хорезм (1372–1388)
- Шығыс Түркістан (1376)
- Герат (1381), Хорасан (1381)
- Қандағар (1383)
- Сұлтания, Оңтүстік Әзербайжан (1384)
- Иран мен Ауғанстан аумағының едәуір бөлігі
Қазақстан өңіріне ықпалы
Әмір Темір Қазақстан мен Қырғызстан аумағына — Шығыс Дешті Қыпшаққа, Жетісуға және Тянь-Шань өңіріне — басқыншылық мақсаттарын қатал саясатпен жүзеге асырды. Бұл жорықтар аймақтың демографиялық, шаруашылық және саяси жағдайына ауыр зардап әкелді.
Негізгі идея
Сабақтың өзегі — жорықтарды тек әскери жетістік ретінде емес, олардың қоғамға әкелген қасіреті мен салдарын да тарихи дерек пен себеп-салдар байланысы арқылы түсіндіру.