Арал теңізі туралы деректі фильм

Жоба туралы мәлімет

Сынып

3-сынып оқушылары

Оқушылар

Балыбек Азима

Алимбек Байбек

Жетекші

Ералина Лаура Алижановна

Ғылыми жетекші

Тұрабаева Гүлзат Қалыұлқызы

Ғылыми жұмыстың тақырыбы

Арал теңізінің ғаламдық мәселелерін қарастыру шаралары

Бағыты

Таза табиғи орта — «Қазақстан–2030» стратегиясын іске асырудың негізі

Секция

Қоршаған ортаны және адам денсаулығын қорғау

Жоспар

I. Кіріспе

1.1. Арал теңізінің тарихы
1.2. Арал теңізі туралы деректі фильм

II. Негізгі бөлім

2.1. Экологиялық дағдарыс
2.2. Арал апатына себеп болған факторлар

III. Қорытынды бөлім

3.1. Арал теңізін қайта қалпына келтіру жобалары
3.2. Теңізді құтқаруға қатысты болжамдар

Қосымша бөлімдер

Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе: табиғатты қорғаудың өзектілігі

Қазіргі таңда табиғатқа түсіп отырған ауыртпалықтың деңгейі өте жоғары. Егер қоршаған ортаны қорғауға шұғыл әрі жүйелі түрде көңіл бөлінбесе, оның салдары экологиялық апатқа ұласуы мүмкін. Қоршаған ортаның ластануы халықтың денсаулығы мен еңбек қабілетіне тікелей қауіп төндіретін шекке жақындап келеді.

Арал теңізі қайда орналасқан?

Арал — Қазақстанның Қызылорда және Ақтөбе облыстары мен Өзбекстан аумағында, Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық көл.

Арал теңізінің табиғи сипаттамалары және өзгеруі

Антропогендік ықпал күшейгенге дейін (1960–1970 жж.) Арал теңізі дүниежүзілік мұхит деңгейінен шамамен 53,0 м биіктікте орналасқан. Сол кезеңде теңіздің айдыны аралдарымен қоса есептегенде 66,1 мың км² болды, орташа тереңдігі 16,1 м, ұзындығы 428 км, ені 235 км шамасында еді.

Шаруашылық әлеуеті

Жылына 50–150 мың балық ауланған. Теңіз жағалауында аң терісін, соның ішінде бұлғын терісін игеру де болған.

Су деңгейінің төмендеуі

Суармалы егіншілік пен өзге де шаруашылық мақсатта үздіксіз су алынуы салдарынан 1998 жылға қарай теңіз деңгейі шамамен 18 м төмендеді.

Екіге бөлінуі

1988 жылы Көкарал аралы оңтүстік құрлықпен қосылып, теңіз Үлкен Арал және Кіші Арал болып екі суқоймаға бөлінді.

Климат пен су теңдестігі

Климат — континенттік, құрғақ: жазда орташа 24–26°C, қыста –7,0…–13,5°C.
Жауын-шашын — жылына шамамен 100–150 мм.
Табиғи су теңдестігі: жауын-шашын 5,9 км³, өзен ағындысы 54,8 км³, булану 60,7 км³.
1970 жылдан кейін өзен ағыны күрт азайып, булануды өтеу мүмкін болмай, теңіз жылдан-жылға тартыла түсті.
Табиғи тұздылық 9–14‰ болса, кейінгі онжылдықтарда 25–30‰-ке дейін артты.

Арал теңізіне Орталық Азиядағы екі ірі өзен — Әмудария мен Сырдария құяды. Бұрын теңіз суы мөлдір болып, 25 м-ге дейінгі тереңдік көрінетін. Қыста теңіз айдыны түгелдей мұз құрсауына түсетін.

Арал теңізі: тарихи деректер мен зерттеулер

Ежелгі атаулар және жазба деректер

Арал теңізі көне замандардан белгілі. Ежелгі гректер мен римдіктер оны Каспийдің «сақ шығанағы» деп есептеген. А. Македонский кезеңінде «Окс теңізі» (Окс — Сырдарияның грекше атауы) деген атау кездеседі. Кейін Птоломей оның географиялық орнын нақтылаған. Дереккөздерде Арал теңізі «Хорезм», «Жент», «Кердері» сияқты атаулармен де аталады.

Араб саяхатшылары мен ғалымдарының жазбаларында Арал туралы мәліметтер жиі ұшырасады. Олардың қатарында Әбу Али Ахмед ибн Русте, Әбу Исхақ әл-Истахри, Мұхаммед әл-Идриси, Әбу-л-Фида, сондай-ақ Әбілғазы еңбектері бар.

Арнайы ғылыми зерттеулердің басталуы

Теңіз табиғатын жүйелі зерттеу Ресей империясының шығысты отарлау кезеңінде белсенді жүргізіле бастады. 1848–1849 жылдары әскери теңізші әрі зерттеуші А. И. Бутаков экспедициясы теңіз айдынын алғаш рет толық зерттеп, 1850 жылы Аралдың алғашқы толық картасын жасады.

Теңіздің морфометриялық сипаттамаларын алғаш рет И. А. Стрельбицкий анықтады. 1874 жылы геодезист А. А. Тилло теңіз деңгейін өлшеп, солтүстік-батыс жағына белгі орнатты. Теңіз суының химиялық құрамы жөніндегі зерттеулер 1870–1873 жылдары жарияланды.

1900–1903 жылдары теңіз бен оның маңайына кешенді географиялық және гидрологиялық зерттеу Л. С. Берг басшылығымен жүргізілді. Кейінгі кезеңдерде Қазақстандық және шетелдік ғылыми ұйымдар, түрлі халықаралық қоғамдар Арал мәселесін зерттеуге атсалысты.

Геологиялық қалыптасуы және жағалау ерекшеліктері

Арал ойысы жоғарғы плиоцен дәуірінде жер қыртысының төмен майысуы нәтижесінде қалыптасқан. Табаны жота-жоталы жазыққа ұқсайды.

Су деңгейі күрт төмендегенге дейін теңізде жалпы ауданы шамамен 2235 км² болатын 1100 аралдар тобы болған. Кейін олардың бір бөлігі түбекке айналып, құрлықпен жалғасты. Ірі аралдарға Көкарал, Барсакелмес, Возрождение және басқалары жатады.

Солтүстігінде биік және жайпақ жағалаулар алмасып, терең шығанақтармен тілімделеді.
Шығыс жағасы жазық, құмды; шағын шығанақтар мен жаға маңы аралдары көп.
Оңтүстіктегі жағалау Әмудария атырауымен байланысты.
Батысында тілімдену аз, Үстірттің тік жарлы қабақтары басым; кей тұста биіктігі 250 м-ге жетеді.

1.1. Арал теңізінің тарихы: көне деректерден қазіргі кезеңге дейін

Кей деректерге сәйкес, кайнозой дәуірінің орта шенінде, шамамен 21 млн жыл бұрын Арал теңізі Каспиймен байланыста болған. Бұған теңіздің терістік бөлігіндегі Сарышығанақ, Ақеспе маңынан 80 м тереңдіктен олигоцен кезеңінде тіршілік еткен балық, ірі ұлу және кит омыртқаларының тасқа айнала бастаған қалдықтарының табылуы дәлел ретінде келтіріледі. Сондай-ақ Арал маңынан акуланың тісі мен сүйегі табылғаны да айтылады.

Араб ғалымдарының мәліметтері нені көрсетеді?

IX–X ғасырлардағы араб ғалымдары Ибн Хордадбех, Ибн Руста, Әл-Масуди, Әл-Истахри деректері құнды саналады. Бұл еңбектер теңіздің сол кезеңдегі көлемі мен жағалау пішіні туралы түсінік береді.

Ибн Хордадбех «Китаб әл-масалик уә-л-мамалик» еңбегінде Әмударияны Жейхун, ал Арал теңізін Күрдер көлі деп атайды. Ибн Рустенің мәліметінше, теңіздің көлемі 80 фарсах болған (1 фарсах ≈ 6 км).

Әл-Истахри Аралды «Хорезм көлі» деп атап, көлдің айналасы шамамен 100 фарсах екенін, оған Жейхун (Әмудария), Илаш (Сырдария) және өзге өзендер құятынын жазады. «Худуд әл-алам» қолжазбасында теңіздің көлемі 300 фарсах деп беріледі және жағалауларының құмды екені айтылады.

XVII–XX ғасырлар: картография және толық сипаттамалар

Арал туралы нақты деректердің жүйелі түрде жиналуы XVII–XIX ғасырларға сәйкес келеді. Қазіргі «Арал» атауы да кеңінен XVII ғасырдан бері қолданылған деп көрсетіледі. 1740–1741 жылдары Сырдария мен Арал маңын зерттеуге қатысқан Иван Мурауин теңіздің шығыс жағалауын дәл түсіріп, карта жасағаны айтылады.

1946–1950 жылдардағы мәліметтер бойынша теңіздің ауданы шамамен 66 мың км², ең ұзын бөлігі 424 км, ені 292 км, орташа тереңдігі 16,1 м, ең терең жері 68 м болған.

Қазіргі кезеңде теңіз айдынының едәуір бөлігі тартылып, су аумағы шамамен 15–20 мың км² шамасына дейін қысқарғаны айтылады.

Теңіз табанындағы көне қоныстар туралы болжам

Теңіздің тартылуына байланысты 2001 жылы алғаш рет «Арал теңізінің табанында көне қала орны болуы мүмкін» деген болжам айтылды. Теңіз деңгейі төмендеп, табаны ашылған сайын бұл тұжырымға қатысты деректер жиірек кездесетіні көрсетіледі.

Кей археологтардың мәліметінше, құрғаған теңіз табанынан табылған құрылыстардағы ою-өрнектер XII–XV ғасырлар кезеңіне жатқызылуы мүмкін. Сонымен қатар Арал тарихына қатысты деректерде 1592 жылға дейін Барсакелмес аралының батыс беті құрлықпен жалғасып, кейін су деңгейінің көтерілуіне байланысты бөлініп қалғаны туралы пікір айтылады.

Араб деректеріндегі 80, 100 және 300 фарсах сияқты әртүрлі өлшемдердің кездесуі теңіз көлемінің тарихи кезеңдерде құбылып отырғанын аңғартады.

Ескертпе

Бастапқы мәтіндегі «Толық нұсқасын жүктеу» және «Слайдын жүктеу» сияқты жолдар мазмұндық бөлімге қатысы жоқ болғандықтан, бұл нұсқада мәтін ретінде берілмеді.