Өре - жылқының алдыңғы аяғы мен артқы аяғына тағылатын әбзел
Ат әбзелдері: көшпелілер мәдениетінің айнасы
Ат әбзелдерінің толық жиынтығы көшпелілер мәдениетінің жоғары деңгейін айқын көрсетеді. Көшпелі өмірде жылқы ең қажет түлік саналғандықтан, қазақ халқы ат әбзелдерін ерекше қадір тұтқан. Ер-тұрман тек күнделікті мініс құралы ғана емес, шеберлік пен талғамды танытатын қолөнер туындысы да болған.
Ер-тұрман — салт атқа мінуге арналған әбзел-жабдықтардың жиынтығы.
Ер-тұрманды жасайтын ұста ерші деп аталады.
Ердің өңірлік үлгілері
Ер жасалу ерекшелігі мен техникасына қарай бірнеше өңірлік топқа бөлінеді. Әрқайсысының пішіні, салмағы, алдыңғы қасының биіктігі мен ендігі өзгеше болып келеді.
Шығыс және Найман ері
Алдыңғы қасы кең әрі биік болып келеді.
Орталық және Солтүстік Қазақстан ерлері
Найман еріне ұқсас, бірақ алдыңғы қасы төмендеу.
Батыс Қазақстан ері
Пішіні бөлек: өте жеңіл әрі жіңішке келеді.
Жетісу және Сырдария ерлері
Жіңішке, алдыңғы беті биік. Кейде шошақ бас ер, үйрек бас ер деп те аталған.
Ердің түрлері және атаулары
Ердің бірнеше түрі бар. Халық арасында түріне қарай әртүрлі атаулар қалыптасқан:
- Қазақы ер
- Қоқан ер
- Құранды ер
- Ашамай (жас балаға арналған)
- Қазықбас ер
- Күмістелген әйел ері
- Ақбас ер
- Ырыс ері
Қазақ ершілерінің қолөнері
Ат әбзелдерін жасау — қазақ халқының көне қолөнерінің бірі. Ерді былғарымен қаптап, ою-өрнек түсіріп, бедер салып, күміспен күптеп, сүйекпен нақыштап, асыл тастар орнатып әшекейлеген. Күміспен өрнектелген ер күміс ер деп аталады.
Ершілер жіктеген негізгі санаттар
Атаман
Бес жасқа дейінгі балалар мінетін өте жеңіл, ықшам әрі қарапайым ер.
Әйелдерге арналған ер
Қаңқасы берік, салмағы ауырлау келеді. Алтын-күміс, асыл тас, сүйек, мүйізбен аса шебер әшекейленеді.
Ер-тұрманның негізгі бөлшектері
Ер-тұрманға ердің өзімен бірге оған қосымша қажет көптеген жабдықтар кіреді. Бұл бөлшектер ағаштан ойылып жасалған қаңқаны толықтырып, тұтас жүйе құрайды.
Терлік пен тоқым: аттың арқасын қорғау
Терлік
Аттың арқасына жабылатын, тоқымнан сәл үлкендеу, терді сорып тұратын төсеніш. Көбіне киізден жасалады. Қазіргі тұрмыста оның қызметін кейде көрпе (одеяло) атқарып жүр. Терлікті жиі күтіп, кептіріп отыру қажет.
Тоқым
Терліктен кіші, ердің қаңқасының екі қапталына лайықтап қиылған киіз. Көбіне төртбұрышты. Мақсаты — ағаш ер аттың арқасын жауыр қылмауы үшін төсеу және ердің орнықты тұруын қамтамасыз ету.
Басқару мен бекіту жабдықтары
Айыл
Ердің қапталының артқы жағына байланатын бау. Аттың артқы қабырғалары тұсынан тартылып, ердің мықтап тұруына көмектеседі.
Тартпа
Теріден жасалған берік, жалпақ бау. Ерді екі жағынан нық ұстап тұру үшін қолданылады.
Құйысқан
Бір ұшы аттың құйрығына ілініп, екі ұшы ердің екі қапталына бекитін бөлшек. Ердің алға жылжып кетпеуі үшін қажет, әсіресе еңіске түскенде.
Өмілдірік
Аттың кеудесінен (төсінен) ердің алдыңғы екі қапталына бекітіледі. Ердің артқа ығысып кетпеуін қамтамасыз етеді. Көбіне шоқтығы биік жылқыларға тағылады.
Жүген
Сырттай ноқтаға ұқсас болғанымен, аттың аузына салынатын ауыздық арқылы жылқыны басқаруға арналған. Жүгенде шылбыр болмайды: ауыздықтың екі басындағы шығыршыққа тізгін байланады. «Екі тізгін, бір шылбыр» тіркесі осы ұғымдармен байланысты.
Ноқта және шылбыр
Ноқта — жылқының басына тұмсығы арқылы кигізілетін әбзел. Оны қайыстан да, жібек жіптен де өруге болады. Ноқтаның астыңғы жағындағы шығыршыққа шылбыр байланады. Шылбыр — атты тоқтатып байлау немесе жетектеп жүру үшін өріліп жасалған жіп.
Үзеңгі
Атқа жерден тез мінуге арналған тепкішік. Салт мінгенде аяқ салып демеуге көмектеседі. Үзеңгі ер-тоқымға тартпа арқылы бекітіледі және қайыс баумен ердің ағаш қапталына байланады.
Қанжыға
Ердің артқы екі қапталына бекіген екі бау. Аңшылықта олжа байлауға немесе жолға қажетті бұйымдарды бекітуге пайдаланылады.
Қамшы: құрал да, қару да
Атқа мінген адамды қамшысыз елестету қиын. Қамшы бір жағынан атты шапшаңдатуға қажет болса, екінші жағынан қорғаныс құралы ретінде де қолданылған. Басына қорғасын құйылып, өріліп жасалған бұзаубас қамшы дәл тиіп ұрғанда қатты соққы беретін болған.
Қамшы түрлері
Қамшы сабын көбіне тобылғыдан, өрімін таспалап тілінген қайыстан өрген. Білекке ілінетін бауы бүлдірге деп аталады. Халық әніндегі «Қолымда бір қамшым бар бүлдіргелі…» деген жолдар осы атаудың дәлелі.
Шідер, тұсамыс, өре: жылқыны тұсаулау әбзелдері
Ауыл өмірін көргендерге бұл атаулар таныс. Бұл — мініс мал немесе сауынды биелер ұзап кетпес үшін, жылқының аяғына тағылатын әбзелдер.
Тұсамыс (тұсау)
Жылқының алдыңғы екі аяғына тағылатын әбзел. Ертеректе арқаннан есілсе, қазір кейде белдіктен (ременнен) қиып та жасайды.
Өре
Жылқының бір алдыңғы аяғы мен бір артқы аяғына тағылатын әбзел.
Шідер
Алдыңғы екі аяққа және артқы бір аяққа салынатын әбзел.
Таға: тұяқты қорғаудың жолы
Таға — аттың тұяғына қағылатын әбзел. Таулы-тасақты жерде тұяқ мүжіліп кетпеуі және майтабанына тас батпауы үшін жылқыны тағалап отырған. Ауылдық жерде кейде тағаны үйдің маңдайшасына іліп қою дәстүрі де кездеседі.