Жыл қайыру, жылдардың дәстүрлі ретін өлең жолдары арқылы есте сақтау
Жыл қайыру: он екі жылдық мүшел жүйесі
Қазақ дәстүрінде уақытты есептеудің кең тараған тәсілдерінің бірі — жыл қайыру, яғни уақытты он екі жылдық мүшел жүйесімен санау. Бұл жүйе жыл атауларын ретімен сақтауға, адамның мүшел жасын анықтауға және туған жылын шамалауға көмектеседі.
Жыл басы қашан басталады?
Қазақша жыл басы 22 наурыздан (күн мен түн теңелетін мезеттен) басталады. Халқымыз бұл күнді «Ұлыстың ұлы күні» деп атап, қуанышқа толы мереке ретінде кеңінен тойлаған.
Жыл атауларын есте сақтаудың өлең жолы
Он екі жылдық ретті есте сақтаудың ыңғайлы тәсілі — мына өлең жолдарын жаттау:
Түйе Сеніп Бойына,
Қалған Ұмыт Жылдардан.
Жатпа Қарап, Мойыма,
Тайма Именіп Ділдардан.Ескерту: өлеңдегі әр сөздің алғашқы әрпі мүшелдегі жыл атауларының ретіне ишара етеді.
Мүшел жас қалай есептеледі?
Алғашқы мүшел жас 13 жаста толады. Одан кейін әр мүшел сайын 12 жыл қосылып отырады.
Мүшел реті
13, 25, 37, 49, 61, 73, 85, 97, …
Қалай анықтауға болады?
13-ке 12-ні қайта-қайта қосу арқылы өз келесі мүшел жасыңызды есептей аласыз.
Туған жылды анықтауға арналған кесте
Төмендегі кесте арқылы әркім ескіше жыл қайыру әдісімен өзінің қазақша қай жылы туғанын және қай жыл атауына сәйкес келетінін таба алады.
| № | Жыл атауы | Жылдар |
|---|---|---|
| 1 | Тышқан | 1900, 1912, 1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996 |
| 2 | Сиыр | 1901, 1913, 1925, 1937, 1949, 1961, 1973, 1985, 1997 |
| 3 | Барыс | 1902, 1914, 1926, 1938, 1950, 1962, 1974, 1986, 1998 |
| 4 | Қоян | 1903, 1915, 1927, 1939, 1951, 1963, 1975, 1987, 1999 |
| 5 | Ұлу | 1904, 1916, 1928, 1940, 1952, 1964, 1976, 1988, 2000 |
| 6 | Жылан | 1905, 1917, 1929, 1941, 1953, 1965, 1977, 1989, 2001 |
| 7 | Жылқы | 1906, 1918, 1930, 1942, 1954, 1966, 1978, 1990, 2002 |
| 8 | Қой | 1907, 1919, 1931, 1943, 1955, 1967, 1979, 1991, 2003 |
| 9 | Мешін | 1908, 1920, 1932, 1944, 1956, 1968, 1980, 1992, 2004 |
| 10 | Тауық | 1909, 1921, 1933, 1945, 1957, 1969, 1981, 1993, 2005 |
| 11 | Ит | 1910, 1922, 1934, 1946, 1958, 1970, 1982, 1994, 2006 |
| 12 | Доңыз | 1911, 1923, 1935, 1947, 1959, 1971, 1983, 1995, 2007 |
Ертегіден үзінді туралы
Жыл қайыру тақырыбын қызықтыра түсу үшін «Бойына сенген түйе және қу тышқан» ертегісінен үзінді айтуға болады. Бұл ертегі жыл атауларының қалыптасуы мен реттілігі туралы халықтық түсініктерді танытады.
Мұсылман жылтізбесі: жыл атауына сай мінез нышандары
Төменде мұсылман жылтізбесі бойынша адамның туған жылына сәйкес мінез-құлық нышандары қысқаша берілген (халықтық сипаттамалар).
Тышқан
Үсті-басын таза ұстайды, жалғыз жүргенді ұнатады. Думан-той, ырду-дырдудан аулақ болуға тырысады. Кейде тәкаппарлау келеді.
Сиыр
Ұстамды. Өзінің де, жақын-жуықтарының да қайғысына қатты күйзеледі. Көмек беруге асығады, бірақ кейде артық қамқорлығы кері әсер етуі мүмкін.
Барыс
Қызба, ашуланшақ. Бір істі қолға алса, бөгет жасамаған дұрыс; бетіңнен алып кетуі мүмкін. Менмендеу, билік жүргізуді ұнатады.
Қоян
Жүрексінгіш, сыр сақтай бермейді. Болмашы нәрседен үрейленуі мүмкін. Байыпты жағдайда өз бетінше шешім қабылдауы қиындау, көңіл күйіне қарай әрекет етеді.
Ұлу
Үлкен істер атқара алады. Тұйықтау, үнсіз жүргенді ұнатады, қарапайым көрінуге тырысады. Істі өз ақылымен оңаша шешуге бейім, құпияны сақтай біледі.
Жылан
Сырттай ұяң көрінеді. Маңызды істерден қашқақтауы мүмкін, кейде «пәлесі» — тілі. Құпияны сақтай біледі.
Жылқы
Еңбекқор, тынымсыз. Ерте тұрып, кешке дейін қозғалыста жүреді, жұмысқа төзімді.
Қой
Қайсар, алған бетінен қайтару қиын. Кейде болмашыға ашулануы мүмкін; ондай сәтте өзіне де, айналасындағыларға да абай болғаны жөн.
Мешін
Өзіне көңілі толыңқы. Сәнқой, өзін өзгеден жоғары санауы мүмкін. Көңілді отырыстарды, бас қосуларды ұнатады.
Тауық
Үйкүшік. Үй-ішіне қамқор, тұрмыста адал. Көп адаммен тез тіл табыса алады.
Ит
Сөзге үйір. Кейде талас-тартыс, дау-дамайға қалай араласып кеткенін өзі де аңғармай қалады.
Доңыз
Көп нәрсеге бас қатыра бермейді. Табиғат аясында оңаша болғанды, бау-бақшада еңбек еткенді және көңілді кештерді ұнатады. Әдетте отбасы үлкен келеді.
Қорытынды
Қазақша жыл басы — 22 наурыз. Бұл күн «Ұлыстың ұлы күні» ретінде тойланып, жаңа жылдың бастауын білдіреді.
Жыл қайыру — уақытты он екі жылдық мүшел жүйесімен есептеу. Он екі жыл толық айналғанда бір мүшел болады. Мүшел жасы 13-тен басталып, әр 12 жыл сайын қайталанып отырады.