Оқиғаның байланысы
Сабақтың құрылымы
Бұл сабақ М. Мақатаевтың «Райымбек, Райымбек!» поэмасын оқытуға арналған. Негізгі назар — шығарманың мазмұнын меңгеру, тақырыбы мен идеясын ашу, сондай-ақ көркем тілдің қызметін тану.
Неге басымдық беріледі?
- Композициялық талдау арқылы оқиға желісін жүйелеу
- Кейіпкер әрекетіне баға беру және дәлелдеу
- Тарихи дерек пен әдеби бейнені салыстыру
Оқу нәтижесі
- Поэманың тақырыбы мен идеясын тұжырымдайды
- Көркемдік құралдарды анықтап, қызметін түсіндіреді
- Әдеби тілде пікір айту дағдысын дамытады
I. Үй тапсырмасын тексеру
Оқушылар үш топқа бөлінеді. Әр топ ақын шығармашылығының негізгі бағыттарын талқылайды және қысқаша қорытынды ұсынады.
Талқылау бағыттары
- Ақын өлеңдерінің тақырыптары мен ерекшелігі
- Поэмалары
- Прозалық шығармалары мен драмасы
- Аудармалары
Топтық жұмыс форматы
- 1-топ: өлеңдердегі тақырыптық өзек
- 2-топ: поэмалардағы ой мен композиция
- 3-топ: проза, драма және аударма ерекшелігі
II. Қызығушылықты ояту
Сабақ «ой қозғау» арқылы басталады. Мұқағали өз күнделігінде поэзияның адаммен және табиғатпен бірге жасайтынын айта отырып, соңғы сөздің әрдайым парасатты адамға — ақынға тиесілі болатынын еске салады. Осы ой поэманы оқуда жетекші бағдарға айналады.
Мен бір нәрсеге — поэзияның тіршілікпен бірге, яғни адаммен, табиғатпен бірге өлетініне — кәміл сенемін. Адамзат жаны қатыгез тартса, тарта берсін. Қайтсе де бір парасатты адам қалады. Ол — ақын. Ақырғы сөз сонікі.
Мәтін арқылы ашылатын идея
Ақын туған жердің қадір-қасиетін, тарихтың ауыр өткелдерін ұрпақ жадында сақтауды мақсат етеді. Осы бағытта «Райымбек, Райымбек!» поэмасы — тарихи жадыны көркем сөзбен жаңғыртқан маңызды туынды.
Жеткіз жұртқа бүгіні, өткендерін,
Қысын, күзін, жазы мен көктемдерін.
Жадында тұтсын ұрпақ жасырмай айт,
Ақтабан шұбырынды өткелдерін.
Өлшесін бүгіні мен өткендерін!
Көрнекілік
Сабақ барысында Райымбек батырдың портреті көрсетіліп, тарихи тұлғаның әдеби бейнесін қабылдау тереңдетіледі.
III. Мағынаны тану
Сабақтың негізгі бөлігі «кубизм» стратегиясы бойынша жүргізіледі: поэмаға жан-жақты талдау жасалып, оқиға желісі, образдар жүйесі, көркемдік ерекшелік және идеялық мазмұн өзара байланыста қарастырылады.
Поэманың тарихи негізі
Шығарма жоңғар шапқыншылығы кезеңінде еліне қорған болған Райымбек батырға арналған. Ақын тарихи шындықты көркем оймен тоғыстырып, ұлт рухын көтеретін тұлғаның бейнесін сомдайды.
Тақтадағы жоспар
- «Қаратаудың басынан көш келеді…»
- «Өзің бала болсаң да, сөзің дана, отты екен…»
- «Дауасы жоқ жан екен, оты жанған… Ілесіңдер осыған оты барлар!»
Композициялық жоспар
- Оқиғаның басталуы: жау шапқан қазақ ауылы.
- Оқиғаның байланысы: жыраудың балаға кездесуі.
- Оқиғаның өрбуі: жырау мен баланың әулиеге барып тәу етуі.
- Оқиғаның шиеленісуі: баланың өз атын ұрандауы, халықтың наразылығы.
- Оқиғаның шарықтау шегі: қатал сын.
- Оқиғаның шешімі: Райымбектің қолбасшылыққа қол жеткізуі.
Топтық тапсырмалар
I топ — Талдау
Ақын шеберлігін танытатын көркемдік құралдардың поэманың идеясын ашудағы рөлін анықтайды. Нәтижесін «Үш жақты күнделік» арқылы жүйелейді.
II топ — Сипаттау
Кейіпкерлердің іс-әрекетіне талдау жасап, өзіндік баға береді; мінездеме құрастырады.
III топ — Салыстыру
Тарихи деректер мен поэмадағы Райымбектің әдеби бейнесін салыстырады. Тақырып, идея және кейіпкерлерді өзге шығармалармен Венн диаграммасы арқылы ұштастырады.
Жинақтау: талқылау кестесі
Сабақ соңында оқушылар алған білімдерін жинақтау үшін төмендегі өлшемдер бойынша қорытынды жасайды.
| Автор | Тақырып | Идея | Оқиға орны | Басты кейіпкерлер | Түйін |
|---|---|---|---|---|---|
| М. Мақатаев | «Райымбек, Райымбек!» | Ел қорғаған ер тұлғасын дәріптеу, тарихи жадыны жаңғырту | Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі қазақ даласы | Райымбек, жырау, ел-жұрт (жиынтық образ) | Ерлік — рух пен жауапкершіліктің көрінісі |
IV. Толғаныс
«Хат жазу» стратегиясы бойынша оқушылар авторға немесе поэма кейіпкерлеріне өз пікірін білдіріп, әсерін, ой қорытындысын хат түрінде жеткізеді. Бұл тапсырма мәтінді жеке қабылдауды және дәлелді көзқарас қалыптастыруды күшейтеді.
Хатта қамтылатын тіректер
- Қай тұс ерекше әсер қалдырды?
- Қай кейіпкер әрекеті ойландырды?
- Поэманың бүгінгі күнмен байланысы қандай?
Нәтиже
Оқушы көркем мәтіннен туындаған жеке ойын жүйелі жеткізіп, әдеби талдауды өмірлік ұстаныммен ұштастырады.
V. Үй жұмысы
1) Мәнерлеп жаттау
Поэмадан таңдалған үзіндіні жаттау, мазмұн мен көңіл күйді сақтай отырып айту.
2) Эссе жазу
«Болар бала он бесінде баспын дер» тақырыбында Райымбектің іс-әрекетіне талдау жасап, дәлелді эссе жазу.