Спорттық икемділік пен дағды
Білім беру жүйесін жаңғыртудың өзектілігі
Қазақстандағы қоғамдық дамудың қажеттілігі, әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер отандық білім беру жүйесінің, сондай-ақ оқу орындарындағы оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастырудың әдіснамасы мен технологиясын түбегейлі қайта қарауды талап етеді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауында жаһандану жағдайында қазақстандықтардың интеллектуалдық әлеуеті жоспарларымыздың негізгі факторларының бірі екенін, ал кез келген ұлттың бәсекеге қабілеттілігі ең әуелі оның білім деңгейімен айқындалатынын атап көрсеткен. Бұл стратегиялық міндетті табысты жүзеге асыру білім беру жүйесін үздіксіз жетілдіруді қажет етеді, өйткені мемлекеттің кемелденуі жас ұрпақ алатын білімнің сапасына тікелей байланысты.
Пәнаралық байланыстың мәні
Жалпы білім беретін мектептің біртұтас педагогикалық үдерісінде қазіргі оқушылардың, әсіресе жасөспірімдік кезеңдегі оқушылардың танымдық іс-әрекетін пәнаралық байланыс мүмкіндіктерін пайдалану арқылы, соның ішінде өнер түрлерімен өзара ықпалдастықта дамыту айрықша маңызға ие.
Күрделі міндеттердің бірі — сабақ барысында пәнаралық байланысты жүйелі түрде жүзеге асыру. Пәнаралық байланыстың негізгі дидактикалық мақсаты — оқыту үдерісіндегі білім беру, тәрбие беру және дамытушылық қырларының өзара бірлігін қамтамасыз ету.
Классикалық педагогикада қалыптасқан пәнаралық байланыс идеясы тарихи даму барысында өзінің өміршеңдігін дәлелдеп, бүгінгі педагогика ғылымының, соның ішінде пәнді оқыту әдістемесінің негізгі мәселелерінің біріне айналды. Ғылымдардың интеграциялану үрдісі күшейген қазіргі кезеңде бұл ұстаным мектептегі білім мазмұнын анықтаудың маңызды шарты болып отыр.
Қазіргі дидактикада ұстанымдар білім мазмұнының құрылымдық негізі ретінде қарастырылады. Сондықтан оқу үдерісіндегі пәнаралық және пәнішілік байланыстылық ұстанымдарының да өзіндік орны бар.
Икемділік пен дағдының дамуы
Мұғалімдердің пән бойынша пәнаралық білімдер мен іскерліктерді меңгеруі — оқу үдерісін пәнаралық байланыс негізінде ұйымдастырудың алғышарты. Педагог-ғалымдар пәнаралық байланыс оқушылардың икемділік пен дағдыларын анағұрлым қарқынды дамытатынын дәлелдеген. Ал оқу үдерісінде қалыптасқан икемділік пен дағды — оқушы білімінің беріктігін көрсететін маңызды белгі.
Икемділік пен дағды топтары
Оқу пәндерінің ерекшеліктеріне қарай оқушыларда түрлі икемділік пен дағды қалыптасады. Профессор Т. Сабыров оларды төмендегідей топтарға бөледі:
- Интеллектуалдық (оқу, жазу, есептеу, кітаппен жұмыс істеу және т.б.).
- Еңбектік (сызба оқу, еңбек құралдарымен жұмыс істей білу және т.б.).
- Спорттық икемділік пен дағды.
- Өнерге қатысты икемділік пен дағды және т.б.
Пәнаралық іскерлік ұғымы
Оқу үдерісінде оқушылар танымдық және тәжірибелік мақсатқа бағытталған іс-әрекеттермен шұғылданады. Соның нәтижесінде пәнаралық байланыс іскерлігі қалыптасады. А. Бейсенбаева бұл ұғымды былай түсіндіреді: пәнаралық іскерлік — оқушының бір пәннен меңгерген білім, іскерлік және дағдыларын басқа пәндерді игеру барысында пайдалана алу қабілеті.
Бұл іскерлік бастауыш сыныпта өзіндік сипатта қалыптасып, жастағы ерекшеліктерге сай дамиды. Демек, пәнаралық іскерлікті қалыптастыру оқушының даму заңдылықтарын, қызығушылығы мен мүмкіндіктерін ескере отырып ұйымдастырылуы тиіс.
Бастауыш мектептегі бейнелеу өнері: негізгі пәнаралық тіректер
Бастауыш мектепте бейнелеу өнерін оқытудағы пәнаралық байланыс, негізінен, бес пәннің ықпалдастығын қажет етеді: музыка, еңбекке баулу, ана тілі, математика және дүниетану. Дегенмен сабақтың мақсат-міндетіне және оқушылардың белсенділігіне қарай география, тарих секілді пәндердің қарапайым элементтері де қолданылып, байланысқа түсе алады.
Музыкамен үйлестіру және эстетикалық әсер
Бейнелеу өнері пәні, ең алдымен, эстетикалық тәрбие беруге бағытталады. Сондықтан бейнелеу өнері мен музыка пәндерін пәнаралық байланыста оқыту оқу пәндерінің эстетикалық бағыттылығын күшейтеді. Осыдан шығатын маңызды тұжырым: бастауыш сыныпта бейнелеу өнері сабағын музыкамен мүмкіндігінше жиі үйлестіру қажет.
Әр сабақтағы тақырып пен мақсатқа сәйкес музыкалық шығармаларды орынды қолдану тиімді. Әсіресе халықтық сәндік-қолданбалы өнер тақырыбындағы сабақтарды қазақтың күйлерімен байланыстыру оқу нәтижесін арттыруға ықпал етеді.
- Күй бастауыш сынып оқушыларының қабылдау ерекшеліктеріне сай сезімге әсер етіп, қиял мен ойлауды ынталандырады.
- Ырғаққа сай дұрыс таңдау және дыбыс деңгейін сабаққа кедергі келтірмейтіндей реттеу маңызды.
Пәнаралық байланысты іске асырудың құрылымдық белгілері
Пәнаралық байланысты жүзеге асыруда педагогика ғылымындағы бірқатар факторларды ескеру қажет. Оқыту үдерісінде бұл байланысты іске асырудың негізгі құрылымдық белгілері:
- 1. Пәнаралық байланысты анықтау мақсаты.
- 2. Өзара байланысқа түсетін оқу пәндерін саралап, іріктеп алу.
- 3. Байланысқа түсетін әр пәннің ерекшеліктерін ескеру.
- 4. Пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру жолдарын анықтау.
Пәнаралық байланысқа жеткілікті мән бермеу оқу материалының қайталануына, ұғымдар мен заңдылықтардың тар шеңберде түсіндірілуіне әкеледі. Білім мазмұнын толық меңгеру пәнаралық байланысты ескермейінше мүмкін емес, өйткені ол — өзара жақын пәндердің оқу материалын үйлестіру мен іріктеудің маңызды көрсеткіші.
Бейнелеу өнерінің өзге пәндермен байланысы
Ана тілі: сөз мәдениеті және көркем сөйлеу
Бастауыш сыныпта бейнелеу өнерін оқытуда ана тілінің орны ерекше. Өнер туралы білімді қалыптастыру, сұлулықты танып-білу икемділігі мен дағдыларын дамыту көбіне тіл арқылы — әңгімелеу, түсіндіру, сұрақ-жауап әдістері арқылы жүзеге асады. Бұл көрнекілік пен тәжірибелік тәсілдермен ұштасқанда нәтижелі болады.
Сондықтан бейнелеу өнері мұғалімінің әдеби тіл нормасын сақтап, анық әрі көркем сөйлеуі — сабақ сапасына тікелей әсер ететін шарт.
Мағжан Жұмабаевтың пікірі
«Баланың маңайында сөйленетін сөздер әдепті, сұлу болуға тиісті. Баланы сұлу өнермен терең таныстыру керек. Бала неше түрлі сұлу үндерді естісін, неше түрлі сұлу түрлерді, түстерді көрсін, сұлу сөздер, сұлу өлеңдер жаттасын. Түрлі музыка құралдарының үндерін тыңдасын, сурет салып үйренсін. Ән салып, музыка құралдарында ойнап үйренсін. Міне, осыларды істесе, баланың сұлулық сезімдері өркендейді».
Математика және геометрия: пішін, пропорция, симметрия
Математикалық, соның ішінде геометриялық ұғымдар, түсініктер, заңдылықтар мен сызбалық тапсырмалар бейнелеу өнері сабағында жиі кездеседі. Математиканың ойлау үдерістерін (талдау, есте сақтау, қайта жаңғырту) дамытудағы маңызын ескере отырып, оның бейнелеу өнерімен байланысына тереңірек мән беру қажет.
Қарапайым геометриялық фигураларды салу, күрделі пропорция мен симметрия заңдылықтарын меңгеру математика мен геометриясыз мүмкін емес. Көптеген заттар мен құбылыстардың жалпы кескіні (силуэт) фронтальды қарағанда үшбұрыш, ромб, дөңгелек, эллипс сияқты пішіндерге ұқсас болып көрінеді.
Дүниетану: табиғаттағы сұлулық және эстетикалық қабылдау
Қоршаған ортадағы сұлулықтың бәрі дүниетанумен тікелей байланысты: алуан түрлі гүлдер, жеті түсті кемпірқосақ, табиғат көріністері оқушыны эстетикалық сезімге бөлейді. Мұны көру және сезіну — дүниетанымдық та, эстетикалық та міндет.
Әдемілікті сезіну және түсіну үшін бейнелеу өнері, музыка және ән саласы бойынша бастапқы білім қажет. Білім адамды әдеміліктің объективті өлшемдерімен қаруландырады, ал білімді адам сұлулықты бағалап, мағынасын тереңірек түсінеді.
Айнала дүниеге сезімталдық, эстетикалық қабылдау, ықыластылық пен қамқорлық — баланың эстетикалық дамуының негізі. Бастауыш сынып оқушыларының қабылдау белсенділігі жоғары болғандықтан, олардың назарын тұрақты дамыту үшін жаңа материал жеткілікті көлемде және міндетті түрде қызықты болуы керек. Бұл — әр сабақтың негізгі тірегі.
Еңбекке баулу: тәжірибе арқылы меңгеру
Еңбекке баулу пәнінің элементтері бейнелеу өнерінде, әсіресе тәжірибелік оқу іс-әрекетінде айқын көрінеді. Сәндік бұйымдар жасау, қолөнер түрлерімен танысу, аппликация, мүсіндеу сияқты тапсырмаларда еңбектік ептіліктер көркемдік және суреттік икемділіктермен ұштасып дамиды.
Қорытынды: пәнаралық байланысты кеңінен қолданудың педагогикалық тиімділігі
Бейнелеу іс-әрекеті ойлау, байқау, талдау, есте сақтауға негізделген көру байқағыштығын дамытады; тұлғаның жан-жақты қалыптасуына ықпал етеді; шығармашылық қабілет пен көркемдік талғамды тәрбиелейді; пішін, қозғалыс, пропорция, түс және түс үйлесіміндегі сұлулықты көре білу дағдыларын жетілдіреді.
Бейнелеу өнері сабақтарында танымдық серуендер, өнер туралы әңгімелер, жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер, поэзиялық минуттар, көрмелер, иллюстрациялық материалдар, сондай-ақ ұлттық және классикалық музыка туындыларын пайдалану пәнді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Демек, бастауыш сынып оқушыларына бейнелеу өнерін оқытуда пәнаралық байланыс материалдарын кеңінен қолдану және оны жүйелі дамыту — біртұтас оқу үдерісін жаңаша ұйымдастырудың ұтымды әрі нәтижелі педагогикалық шарттарының бірі.