Алтыншы сөз табы
Сабақ жоспары (6-сынып)
Тақырып
Еліктеу сөздер
Сабақ түрі
Білік пен дағдыны қалыптастыру сабағы.
Көрнекілігі
Мультимедиа, сөзжұмбақ.
Әдіс-тәсілдер
Сұрақ-жауап, түсіндіру, суретпен жұмыс, мәтін құрау.
Пәнаралық байланыс
Әдебиет, сурет.
Мақсаттары
- Білімділік: еліктеу сөздердің мағыналық ерекшелігін таныту, оқушылардың лексикалық сөздік қорын дамыту, білім-білік-дағдыны қалыптастыру.
- Дамытушылық: халықтық педагогика тұрғысынан тәрбиелеу, сөз өнерін қадірлей білуге үйрету.
- Тәрбиелік: байланыстырып сөйлеуге жаттықтыру; жинақылыққа, еңбексүйгіштікке, адамгершілікке, туған халқының салт-дәстүрін құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақтың жүру барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Үй тапсырмасын тексеру: 298-жаттығу.
II. Жаңа сабақ
1) Еліктеу сөздер: түрлері мен ерекшелігі
Еліктеу сөздер мағынасына қарай екіге бөлінеді: еліктеуіш сөздер және бейнелеуіш сөздер. Бұл бөліну айналадағы әртүрлі дыбысқа немесе қимыл-әрекет пен көрініске еліктеуді білдіруіне байланысты.
Еліктеуіш сөздер (дыбысқа еліктеу)
Түрлі дыбыстарға еліктеуден туындайды: тарс, сарт-сұрт, тасыр-тұсыр, салдыр-гүлдір, арс-арс, т.б.
Бейнелеуіш сөздер (көрініс, қимыл-қалпын бейнелеу)
Көру арқылы сипаттайды: маң-маң, сылқ, жалт, морт, қисаң-қисаң, ербең-ербең, т.б.
Мәтінмен жұмыс (тақтаға жазылатын мысал)
Сеңдей тұтасқан сіреу қарды мықты аттар күтірлетіп бұзып келеді. Кейде сәл нәрсеге елең етіп, құлақтарын тіге қалады. Сол тұяқтары сіреу қарды күрт-күрт басқан сайын, жалдары дір-дір етеді. Теңіз беттен жапалақтап қар жауып тұр.
Ә. Нұрпейісов
Оқушылар сөйлемдердегі еліктеу сөздерді тауып, мағыналық түрлерін ажыратады. Мәтіндегі күтірлетіп, күрт-күрт, дір-дір сияқты сөздер құбылыс пен заттың дыбысына, сыртқы көрінісіне, қимыл-әрекетіне еліктеуден туғандықтан, еліктеу сөздер деп аталады.
2) Оқулықпен жұмыс
Оқушылар 299 және 303-жаттығуларды орындайды.
3) Ой қозғау
а) Дыбысты білдіретін үлгілер
- Қаз қаңқылдайды.
- Қарға қарқылдайды.
- Сауысқан шық-шық етеді.
- Бақа бақылдайды.
- Жылан ысылдайды.
- Ит ырылдайды.
- Тауық қыт-қыттайды.
ә) Қимыл-қалпын, реңін білдіретін үлгілер
жымыңдау, сылқ-сылқ, сақ-сақ, қарқ-қарқ, ыржың-ыржың, жымиып күлу, шиқ-шиқ күлу, ыржақтау.
4) «Ойлан, тап!» (әдебиетпен байланыс)
Оқушылар әдебиет пәнінен өткен шығармаларды еске түсіріп, берілген сөйлемдерден еліктеу сөздерді табады.
Жүрегім лүп-лүп етіп, алқымыма тығылады.
Өзі құп-қу болып сылқ етіп құлап бара жатыр.
Федоровтың көз оты жарқ етіп, дүние тұманданып, теңселіп бара жатқандай болды. Федоров жалт етіп, тұздай көк көзімен Еламанға қадала қарады.
Кісендер даусы гүрс-гүрс етеді.
Ақша маңдайлы, кең сұлу жүзді Үмітей ашық үнмен сыңқ-сыңқ етіп, үй ішіне естірте күледі.
5) Шығармашылық жұмыс (суретпен жұмыс)
Тақырып: «Жайлауда». Төмендегі сөздерді қатыстырып қысқа мәтін құрастырыңдар: қарш-қарш, маң-маң, абыр-сабыр, дабыр-дұбыр.
6) Кеспе қағаздармен жұмыс
Еліктеу сөздерге морфологиялық талдау жасау.
7) Сөзжұмбақ
- Бесінші сөз табы.
- «Биік» сөзінің антонимі.
- «Әдемі» сөзінің синонимі.
- «Үлкен» сөзінің антонимі.
- Күшейткіш үстеу.
- Төртінші сөз табы.
- Тұйық етістіктің жұрнағы.
- Алтыншы сөз табы.
- Етістіктің ерекше түрі.
- Етістің түрі.
III. Бекіту (сергіту сәті)
Жұмбақтарды шешіп, жауаптарын дәлелдеңдер.
Қалқиған ұзын құлағы, елеңдеп қорқып тұрады.
Жауабы: қоян
Тарпаң-тарпаң тарбиған, түрі жаман жарбиған.
Жауабы: тасбақа
Көк көйлекті жеңешем, көлбең-көлбең етеді. Желмен ұшып кетеді, жер түбіне жетеді.
Жауабы: түтін
Жылт-жылт еткен, жырадан өткен.
Жауабы: су
Аяғы біреу, қолы жоқ, шиыр-шиыр жолы көп.
Жауабы: қаламсап
IV. Қорытынды
Сабақ соңында оқушылар еліктеу сөздердің мағынасына қарай еліктеуіш және бейнелеуіш болып бөлінетінін меңгереді. Сонымен бірге еліктеу сөздердің басқа сөз таптарынан ерекшелігі — көбіне көмекші етістіктермен тіркесіп, қайталанып не қосарланып келуі.
Мысалдар
сарт етті, саңқ-саңқ етті, бұрқ-сарқ етіп қайнады.
V. Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы мен тапсырмаларды орындауына қарай бағаланады.
Үйге тапсырма
Еліктеу сөздерді қатыстырып, 2–3 мақал-мәтел жазып келу.