Ата - анамыз қойған есімімізде үлкен мән барын ұғындық

Сабақтың мазмұны

Бұл мәтін қазақ халқының балаға ат қою дәстүрін, оның мәні мен тәрбиелік қырларын түсіндіруге арналған. Есімнің мағынасы мен қойылу себебі адамның дүниетанымына, мінез-құлқына және өмірлік бағытына әсер етеді деген түсінік кең тараған.

Сабақтың тақырыбы

«Балақай, атың кім?»

Пәнаралық байланыс

Дүниетану, математика

Көрнекіліктер мен дереккөздер

Мұхтар Шахановтың жыр жинағы
«Шалқар» энциклопедиясы
«Балдырған» журналы
Күн жүйесі тақырыбындағы балаларға арналған кітаптар сериясы
Слайдтар және интернет материалдары

Кіріспе: есімнің жауапкершілігі

Бала — ата-ана үшін ең қымбат аманат. Сәби дүниеге келген сәттен бастап-ақ әр отбасы оның болашағына жақсылық тілеп, ең көркем әрі мағыналы есім таңдауға тырысады. Қазақ халқында ат қоюға ерекше мән берілген: есімнің адам өміріне ықпалы бар, ол тұлғаның мінезі мен өзін-өзі тануына әсер етеді деген наным қалыптасқан.

Негізгі ой

Есім — жай ғана атау емес. Ол — тілек, ниет, үміт және ұрпаққа аманатталған рухани бағдар.

Әдеби үзінді: есімнің мәні туралы толғаныс

Мұхтар Шахановтан (үзінділер)

Мықтылардың күйін шертіп өтер күн,
Заман — терек, адам соның бұтағы.
Мен туғанда, досым, сенің әкеңнің
Жазылыпты Абай жайлы кітабы.

Менің әкем соны оқып,
Ұзақ түндер отырыпты оңаша.
Бір биікпен табыстым деп тамаша,
Шаттаныпты балаша.

Айқара ашып аспанын,
Жинап барлық достары мен қастарын,
Ниетімді құптар деп,
Бұл есімде ерекше бір құт бар деп,
Перзентіне сол күні
Ат қойыпты Мұхтар деп.

Жұрт шаттығын су сепкендей басыпты
Әлгі адамның әжуалы күлкісі.

— Ұлым, сенен сұранам,
Тірлігіңде бой көрсетпе жырадан.
Ұлым, мені таба қылма мынаған,
Қыран болсаң кеңістік көп қайда да, —
Деп сеніммен жымиыпты жай ғана.

Менің тұңғыш кітабым басылғанда,
Үміт оты алдымнан шашылғанда,
Анам байғұс шаттықтан жарылардай,
Жыртық, ескі кебісін сүйрелектеп,
Көршілерге жүгірді күйбелектеп.

Сосын үнсіз тұрды да ойға қалып,
Үйренбеген әлі де тойға барып,
Менің титтей елеусіз кітабымды
Ұлы томның қасына қойды апарып.

Үзінділерде есімнің адам тағдырына үміт, сенім және жауапкершілік ретінде қонатыны айқын сезіледі.

Қазақ дәстүріндегі ат қою рәсімі

Қазақтың салты бойынша, жас нәресте дүниеге келгенде ата-ана көбіне өздері ерекше құрмет тұтатын, сөзі өтімді, сыйлы адамға баланың атын қойғызған. Кей жағдайларда ата-әже немесе үлкендер немере-шөбересіне ат қойған. Мұндайда үлкеннің айтқаны — заң саналған.

Бұрынғы тәртіп

Есімді көбіне бесікке бөлердің алдында қойған.
Ауыл-аймаққа алдын ала хабар беріліп, шағын той жасалған.
Ең беделді адам азан шақырып, есімді үш рет құлағына айтқан.

Діни талап

Шариғат бойынша, нәресте туған соң үш күннің ішінде азан шақырып, ат қою ұсынылады. Есім үш рет қайталанып, сәби құлағына сіңіріледі деп түсіндірілген.

Ырымдап ат қою арқылы ата-ана баласының ғұлама, батыр, ақын, парасатты болуын тілеп, белгілі тұлғалардың есімін беріп отырған: Абай, Қаныш, Марғұлан, Едіге, Жәнібек, Алпамыс, Зере, Айғаным және т.б.

Ат қоюдағы кең тараған 15 дәстүр

Қазақы танымда ат қоюдың түрлі негізі бар. Төменде ата-аналар арқа сүйеген кең тараған үлгілер жүйеленіп берілді.

1) Артық саусағына байланысты

Артық, Артықәлі, Артықбай, Қосекен
2) Тіл-көз тимесін деген ниетпен

Жаманбай, Қойшыбай, Ошақбай, Тезекбай
3) Дені сау, жаны берік болсын деп

Тасболат, Тастемір, Шымырбай
4) Шетінеп кеткеннен кейінгі амандық тілеу

Аман, Аманкүл, Есен, Жүрсін, Тоқтар, Тұрсын, Тұрсынкүл және т.б.
5) Ұзақ ғұмыр, көп жасасын деген тілек

Жанұзақ, Жүзбай, Жүзжасар, Мыңжасар, Өмірбек, Сексенбай, Тоқсанбай, Ұзақбай
6) Қару-жарақ атауларына байланысты

Қылышбай, Мылтықбай, Найзабек, Садақбай, Шоқпарбай және т.б.
7) Ел ардақтыларына ұқсауын тілеп

Абай, Абылай, Ғабит, Жәнібек, Исатай, Қазыбек, Махамбет, Сәбит және т.б.
8) Ерекше белгісі мен ерекшелігіне қарай

Анарбай, Қалдыгүл, Қалдыбай, Құдірет, Меңдібай, Меңдігүл, Сүндет
9) Ислам дәстүрінің ықпалымен

Ғали, Жамал, Зылиха, Иса, Мұхаммед, Омар, Оспан, Сүлеймен, Хадиша
10) Қыз балаға нәзік, әсем ұғымдармен байланысты

Айман, Алтын, Еңлік, Жібек, Жұлдыз, Күміс, Құралай, Мақпал, Меруерт, Раушан, Шолпан, Шынар және т.б.
11) Мерзімінен бұрын туған сәбиге

Лекер, Шалабай, Шалабек
12) Арман-мақсатқа жету ниетімен

Арман, Бақыт, Мақсат, Мұрат
13) Кенже балаға қатысты

Кенжебай, Кенжегүл, Кенжетай
14) Төрт түлік, аң-құс атауларымен

Арыстан, Аюбай, Бота, Ботагөз, Бүркіт, Қойшыбай, Сандуғаш және т.б.
15) Ұл күткен үйде қыз туса (ырымдық мәнмен)

Болған, Тойған, Ұлбала, Ұлтуған, Ұлмекен, Ұлбосын, Ұлтуар, Ұлжан және т.б.

Халық түсінігінде: «Балаға қандай ат қойылса, болашақ тағдыры соған байланысты болады» деген сенім бар. Сондықтан өз есімінің мәнін білу — өзін танудың бір жолы.

Ырым және қорғаныш мәні бар есімдер

Ырымдап ат қою — қазақтың қанында бар дәстүр. Бұрындары жаңа туған сәбиге көз тимесін, өмірі ұзақ болсын деген ниетпен әдейі ұнамсыздау естілетін есімдер де берілген. Мұндай үрдіс өзге халықтарда да кездеседі.

Қазақта

Жаман, Қиқым сияқты есімдер белгілі бір кезеңде «көз тиюден сақтасын» деген қорғаныш ниетімен қойылған.

Басқа халықтарда

Мысалы, орыс мәдениетінде де тарихи тұрғыда мағынасы ауырлау есімдер ұшырасады (Клавдия — «ақсақ», Ардалион — «лас» деген түсіндірмелер айтылады).

Өлке тарихымен сабақтастыру

Мәтінде ауданымыздағы Есет–Дәрібай кесенесі және Есет Көтібарұлы туралы (дереккөз ретінде «Шалқар энциклопедиясы») әңгімелеу ұсынылады. Бұл — есім арқылы тарихқа, тұлғаға, елдікке құрметті күшейтетін тәсіл.

Сондай-ақ Шыңғыс төре Шоқан дүниеге келгенде, оның өнерлі әрі батыр болуын тілеп, есімін Мұхаммед–Қанапия қойғаны жөнінде дерек айтылады.

Қызық есімдер: әлемдік мысалдар

«Жас Алаш» газетінде жарияланған дерекке сүйенсек, 24 жылда 20 бала туған Қамаш есімді ана «қыз тоқтап, ұл келсін» деген ырыммен сегіз қызына да Тоқтар деп ат қойған.
Әлемдегі ең ұзын есім Үндістан азаматына тиесілі делінеді: есімі 1478 әріптен тұрып, толық айтуға шамамен 10 минут кетеді.
XIX ғасырда өмір сүрген француз азаматының фамилиясы тек сандардан құралған: 1792. Ол төрт баласына жылдың алғашқы төрт айының атауын қосып, Қаңтар 1792, Ақпан 1792, Наурыз 1792, Сәуір 1792 деп тіркеткен.
Испаниядағы қызық есім иелері жиынында «Екі келі күріш», «Мен картопты жақсы көремін» тәрізді есімі бар адамдар кездескені айтылады (Үндістанның Кандмахал ауданы тұрғындары).
Латын Америкасының кей өңірлерінде бірнеше есімді қатар беру дәстүрі бар. Мысалы, телесериалдарда Луис–Карлос–Фернанда–Аугусто–Мария–Хосе–Игнасио секілді шұбалаңқы аттар жиі ұшырасады.

Есім және планеталар ықпалы (танымдық бөлім)

Мәтінде ғылыми дерек ретінде адамның туған маусымы мінез-құлыққа ықпал етеді деген тұжырым келтірілген: қыста туғандар — пысық, көктемде туғандар — жұмсақ, жазда туғандар — қайырымды, күзде туғандар — шаруақор келеді делінеді.

Есім санын есептеу үлгісі

Мысал ретінде есім әріптері белгілі бір сандарға сәйкестендіріліп, қосындысы бір таңбалы санға дейін ықшамдалады. Мәтінде Марат және Хасен есімдері бойынша есеп көрсетіледі:

Марат

4 + 1 + 2 + 1 + 4 = 12

Хасен

5 + 1 + 3 + 5 + 5 = 19

12 + 19 = 31, ал 3 + 1 = 4. Демек, қорытынды сан — 4.

Планеталарға сәйкес қасиеттер (1–9)

1) Күн

Өжет, асқақ мінезді, жауапкершілігі мол.

2) Ай

Сезімтал, талантты, шығармашылыққа бейім, көпшіл.

3) Юпитер

Кеңпейіл, оптимист, байыппен шешім қабылдайды.

4) Уран

Тік мінезді, бірбеткей; тез тіл табысады, іске бейім.

5) Меркурий

Епті, бастамашыл, сыншыл; білімге құмар.

6) Шолпан

Сезімтал, сүйкімді, іскер; жолы болғыш.

7) Нептун

Жұмсақ мінезді, ымырашыл, қайырымды, философиялық ойлы.

8) Сатурн

Прагматик; сақ, табанды; жетістікке еңбегімен жетеді.

9) Марс

Қайратты, қызба; қысымға төзімсіздеу, өз дегенінен қайтпайды.

Әріп–сан сәйкестігі (кесте)

Әріптер	Сан	Әріптер	Сан
А, Ә	1	Е	5
Л	2	Р	2
Х	5	Ы, І	1
Б	2	Ж	2
М	4	С	3
Ц	3	Ь	1
В	6	З	7
Н, Ң	5	Т	4
Ч	7	Э	6
Г, Ғ	3	И, Й	1
О, Ө	7	У, Ұ, Ү	6
Ш	2	Ю	7
Д	4	К, Қ	2
П	8	Ф	6
Щ	9	Я	2

Бұл бөлім — танымдық сипаттағы материал. Мақсаты: оқушыны есім құпиясын зерттеуге, салыстыруға, есептеуге үйрету.

Әріптер құпиясы: мән-мағынасы

А, Ә

Күш, салтанат, билік.

Биік сезімге бейімділік, тұрақтылық.

Тұрақсыздық, жүйеліліктің әлсіздігі.

Құпиялық, ұсақ-түйекке мән беру, тиянақтылық.

Көпшілдік, ақжарқындық, кінәмшілдік.

Өмірсүйгіштік, сөзге құмарлық.

Ішкі сырға беріктік, маңыздылық; өзіне сенімсіздік байқалуы мүмкін.

Қанағаттанбаушылық, жоғары сезімталдық.

Нәзік руханилық, әсерленгіштік, бейбітшілдік.

К, Қ

Төзімділік, күйгелектікке бейімдік.

Әртістік, қисын, ойлап табуға бейімділік.

Қамқорлық, ұялшақтық, еңбексүйгіштік.

Шығармашылық амбиция, алғыр ой, денсаулыққа мән беру.

Ерекше сезімталдық, ішкі толғаныс.

Қарапайымдылық, жалғыздыққа бейімдік, идеяның молдығы, сыртқы келбетке мән беру.

Өзіне сенімділік, ішкі серпіннің жоғары болуы.

Билікке ұмтылушылық, кінәмшілдік.

Идеал іздеушілік, сезімтал шығармашылық сипат.

Жараланғыштық, үркектік.

Жұмсақтық.

Заңға бағыныштылық, сезімнің екіұдайлығы.

Қызғаншақтық, әзілқойлық.

Іспен танылуға ұмтылу.

Өз орнын бағалай білу, зиялылық, шығармашылыққа бейімділік.

Бекіту: «Сен қандай ұлансың?»

Ойын идеясы

Оқушылар өз есімінің алғашқы әрпіне байланысты жоғарыдағы «әріптер құпиясы» бөлімін негізге алып, шағын талдау жасайды: есім нені меңзейді, қандай жақсы қасиеттерді дамытуға болады, қандай жауапкершілік жүктейді?

Өзін-өзі бағалау сұрақтары

1) Сабаққа үнемі дайындаласың ба? Иә — 2, Жоқ — 1
2) Жиі ренжисің бе? Иә — 20, Жоқ — 10
3) Көңіл-күйің тез өзгере ме? Иә — 1, Жоқ — 2

Бұл сұрақтар мәтіндегі бастапқы нұсқада толық берілмеген; қажет болса, өлшемдері мен қорытындылау ережесі нақтылап толықтырылады.

Қорытынды ой

Ат қою рәсімі — халықтың дүниетанымы мен тәрбиелік ұстанымын көрсететін терең дәстүр. Есіміміздің артында ата-ананың үміті, елдің батасы, өмірге деген ақ ниет тұрады. Сондықтан өз атымызға кір келтірмей, сенімді ақтайтын, Отанын сүйетін, елін қорғай білетін азамат болып өсу — бәрімізге ортақ мақсат.